Frumheimild: „Völundarkviða“

Meyjar flugu sunnan
myrkvið í gögnum,
Alvitr unga,
örlög drýgja;
þær á sævarströnd
settusk at hvílask
drósir suðrænar,
dýrt lín spunnu.

Ein nam þeira
Egil at verja,
fögr mær fira,
faðmi ljósum;
önnur var Svanhvít,
svanfjaðrar dró,
en in þriðja
þeira systir
varði hvítan
hals Völundar.

Sátu síðan
sjau vetr at þat,
en inn átta
allan þráðu,
en inn níunda
nauðr of skilði;
meyjar fýstusk
á myrkvan við,
Alvitr unga,
örlög drýgja.

Kom þar af veiði
veðreygr skyti,
[Völundr, líðandi
um langan veg],
Slagfiðr ok Egill,
sali fundu auða,
gengu út ok inn
ok um sáusk;
austur skreið Egill
at Ölrúnu,
en suðr Slagfiðr
at Svanhvítu.

En einn Völundr
sat í Ulfdölum,
hann sló gull rautt
við gim fastan,
lukði hann alla
lind baugum vel;
svá beið hann
sinnar ljóssar
kvánar, ef hánum
koma gerði.

Þat spyrr Níðuðr,
Níára dróttinn,
at einn Völundr
sat í Ulfdölum;
nóttum fóru seggir,
neglðar váru brynjur,
skildir bliku þeira
við inn skarða mána.

Stigu ór söðlum
at salar gafli,
gengu inn þaðan
endlangan sal;
sáu þeir á bast
bauga dregna,
sjau hundruð allra,
er sá seggr átti.

Og þeir af tóku
ok þeir á létu,
fyr einn útan,
er þeir af létu.
Kom þar af veiði
veðreygr skyti,
Völundr, líðandi
um langan veg.

Gekk hann brúnni
beru hold steikja,
ár brann hrísi
allþurr fura,
viðr inn vindþurri,
fyr Völundi.

Sat á berfjalli,
bauga talði,
alfa ljóði,
eins saknaði;
hugði hann, at hefði
Hlöðvés dóttir,
Alvitr unga,
væri hon aftr komin.

Sat hann svá lengi,
at hann sofnaði,
ok hann vaknaði
viljalauss;
vissi sér á höndum
höfgar nauðir,
en á fótum
fjötur of spenntan.
Völundr kvað:

"Hverir ro jöfrar,
þeir er á lögðu
besti bör síma
ok mik bundu?"

Kallaði nú Níðuðr
Níara dróttinn:
"Hvar gaztu, Völundr,
vísi alfa,
vára aura
í Ulfdölum?"
Völundr Kvað:

"Gull var þar eigi
á Grana leiðu,
fjarri hugða ek várt land
fjöllum Rínar;
man ek, at vér meiri
mæti áttum,
er vér heil hjú
heima várum.

Hlaðguðr ok Hervör
borin var Hlöðvé
kunn var Ölrún
Kíárs dóttir."

[Úti stóð kunnig
kván Níðaðar],
hon inn of gekk
endlangan sal,
stóð á golfi,
stillti röddu:
"Er-a sá nú hýrr,
er ór holti ferr."
Níðuðr konungr gaf dóttur sinni, Böðvildi gullhring þann, er hann tók af bastinu at Völundar, en hann sjálfr bar sverðit, er Völundr átti. En dróttning kvað:

"Ámun eru augu
ormi þeim inum frána,
tenn hánum teygjask,
er hánum er tét sverð
ok hann Böðvildar
baug of þekkir;
sníðið ér hann
sina magni
ok setið hann síðan
í Sævarstöð."
Svá var gert, at skornar váru sinar í knésfótum, ok settr í hólm einn, er þar var fyrir landi, er hét Sævarstaðr. Þar smíðaði hann konungi alls kyns görsimar. Engi maðr þorði at fara til hans nema konungr einn.

"Skínn Níðaði
sverð á linda,
þat er ek hvessta,
sem ek hagast kunna
ok ek herðak,
sem mér hægst þótti;
sá er mér fránn mækir
æ fjarri borinn,
sékk-a ek þann Völundi
til smiðju borinn.

Nú berr Böðvildr
brúðar minnar
- bíðk-a ek þess bót, -
bauga rauða."

Sat hann, né hann svaf, ávallt
ok hann sló hamri;
vél gerði hann heldr
hvatt Níðaði.
Drifu ungir tveir
á dýr séa
synir Níðaðar,
í Sævarstöð.

Kómu þeir til kistu,
kröfðu lukla,
opin var illúð
er þeir í sáu;
fjölð var þar menja,
er þeim mögum sýndisk
at væri gull rautt
ok görsimar.
Völundr kvað:

"Komið einir tveir,
komið annars dags;
ykkr læt ek þat gull
of gefit verða;
segið-a meyjum
né salþjóðum,
manni engum,
at it mik fyndið."

Snemma kallaði
seggr annan,
bróðir á bróður:
"Göngum baug séa!"
Kómu til kistu,
kröfðu lukla,
opin var illúð,
er þeir í litu.

Sneið af höfuð
húna þeira
ok und fen fjöturs
fætr of lagði;
en þær skálar,
er und skörum váru,
sveip hann útan silfri,
seldi Níðaði.

En ór augum
jarknasteina
sendi hann kunnigri
konu Níðaðar,
en ór tönnum
tveggja þeira
sló hann brjóstkringlur
sendi Böðvildi.

Þá nam Böðvildr
baugi at hrósa
-- -- --
[bar hann Völundi],
er brotit hafði:
"Þorig-a ek at segja
nema þér einum."
Völundr kvað:

"Ek bæti svá
brest á gulli
at feðr þínum
fegri þykkir
ok mæðr þinni
miklu betri
ok sjalfri þér
at sama hófi."

Bar hann hana bjóri,
því at hann betr kunni
svá at hon í sessi
of sofnaði.
"Nú hef ek hefnt
harma minna
allra nema einna
íviðgjarna."

"Vel ek," kvað Völundr,
"verða ek á fitjum
þeim er mik Níðaðar
námu rekkar."
Hlæjandi Völundr
hófsk at lofti,
grátandi Böðvildr
gekk ór eyju,
tregði för friðils
ok föður reiði.

Úti stendr kunnig
kván Níðaðar,
ok hon inn of gekk
endlangan sal,
- en hann á salgarð
settisk at hvílask -:
"Vakir þú, Níðuðr
Níara dróttinn?"
Níðuðr kvað:

"Vaki ek ávallt
viljalauss,
sofna ek minnst
síz mína sonu dauða;
kell mik í höfuð,
köld eru mér ráð þín,
vilnumk ek þess nú,
at ek við Völund dæma.

Seg þú mér þat, Völundr,
vísi alfa,
af heilum hvat varð
húnum mínum."
Völundr kvað:

"Eiða skaltu mér áðr
alla vinna,
at skips borði
ok at skjaldar rönd,
at mars bægi
ok at mækis egg,
at þú kvelj-at
kván Völundar
né brúði minni
at bana verðir,
þótt vér kván eigim,
þá er ér kunnið,
eða jóð eigim
innan hallar.

Gakk þú til smiðju,
þeirar er þú gerðir,
þar fiðr þú belgi
blóði stokkna;
sneið ek af höfuð
húna þinna,
ok und fen fjöturs
fætr of lagðak.

En þær skálar,
er und skörum váru,
sveip ek útan silfri,
selda ek Níðaði;
en ór augum
jarknasteina
senda ek kunnigri
kván Níðaðar.

En úr tönnum
tveggja þeira
sló ek brjóstkringlur,
senda ek Böðvildi;
nú gengr Böðvildr
barni aukin,
eingadóttir
ykkur beggja."
Níðuðr kvað:

"Mæltir-a þú þat mál,
er mik meir tregi,
né ek þik vilja, Völundr,
verr of níta;
er-at svá maðr hár,
at þik af hesti taki,
né svá öflugr,
at þik neðan skjóti,
þar er þú skollir
við ský uppi."

Hlæjandi Völundr
hófsk at lofti,
en ókátr Níðuðr
sat þá eftir.
Níðuðr kvað:

"Upp rístu, Þakkráðr,
þræll minn inn bezti,
bið þú Böðvildi,
meyna bráhvítu,
ganga fagrvarið
við föður ræða.

Er þat satt, Böðvildr,
er sögðu mér:
Sátuð it Völundr
saman í holmi?"
Böðvildr kvað:

"Satt er þat, Níðuðr,
er sagði þér:
Sátum vit Völundr
saman í holmi
eina ögurstund,
æva skyldi;
ek vætr hánum
vinna kunnak,
ek vætr hánum
vinna máttak."

Maids from the south through Myrkwood flew,
Fair and young, their fate to follow;
On the shore of the sea to rest them they sat,
The maids of the south, and flax they spun.

..............
Hlathguth and Hervor, Hlothver's children,
And Olrun the Wise Kjar's daughter was.

..............
One in her arms took Egil then
To her bosom white, the woman fair.

Swan-White second,— swan-feathers she wore,
..............
And her arms the third of the sisters threw
Next round Völund's neck so white.

There did they sit for seven winters,
In the eighth at last came their longing again,
(And in the ninth did need divide them).
The maidens yearned for the murky wood,
The fair young maids, their fate to follow.

Völund home from his hunting came,
From a weary way, the weather-wise bowman,
Slagfith and Egil the hall found empty,
Out and in went they, everywhere seeking.

East fared Egil after Olrun,
And Slagfith south to seek for Swan-White;
Völund alone in Ulfdalir lay,
..............

Red gold he fashioned with fairest gems,
And rings he strung on ropes of bast;
So for his wife he waited long,
If the fair one home might come to him.

This Nithuth learned, the lord of the Njars,
That Völund alone in Ulfdalir lay; By night went his men, their mail-coats were studded,
Their shields in the waning moonlight shone.

From their saddles the gable wall they sought,
And in they went at the end of the hall;
Rings they saw there on ropes of bast,
Seven hundred the hero had.

Off they took them, but all they left
Save one alone which they bore away.
..............
..............

Völund home from his hunting came,
From a weary way, the weather-wise bowman;
A brown bear's flesh would he roast with fire;
Soon the wood so dry was burning well,
(The wind-dried wood that Völund's was).

On the bearskin he rested, and counted the rings,
The master of elves, but one he missed;
That Hlothver's daughter had it he thought,
And the all-wise maid had come once more.

So long he sat that he fell asleep,
His waking empty of gladness was;
Heavy chains he saw on his hands,
And fetters bound his feet together.

Völund spake: 15.
"What men are they who thus have laid
Ropes of bast to bind me now?"

Then Nithuth called, the lord of the Njars:
"How gottest thou, Völund, greatest of elves,
These treasures of ours in Ulfdalir?"

Völund spake: 16.
"The gold was not on Grani's way, Far, methinks, is our realm from the hills of the Rhine;
I mind me that treasures more we had
When happy together at home we were."

Without stood the wife of Nithuth wise,
And in she came from the end of the hall;
On the floor she stood, and softly spoke:
"Not kind does he look who comes from the wood."

"The glow of his eyes is like gleaming snakes,
His teeth he gnashes if now is shown
The sword, or Bothvild's ring he sees;
Let them straightway cut his sinews of strength,
And set him then in Sævarstath."

"At Nithuth's girdle gleams the sword
That I sharpened keen with cunningest craft,
(And hardened the steel with highest skill;)
The bright blade far forever is borne,
(Nor back shall I see it borne to my smithy;)
Now Bothvild gets the golden ring
(That was once my bride's,— ne'er well shall it be.)"

He sat, nor slept, and smote with his hammer,
Fast for Nithuth wonders he fashioned;
Two boys did go in his door to gaze,
Nithuth's sons, into Sævarstath.

They came to the chest, and they craved the keys,
The evil was open when in they looked;
To the boys it seemed that gems they saw,
Gold in plenty and precious stones.

Völund spake: 22.
"Come ye alone, the next day come,
Gold to you both shall then be given;
Tell not the maids or the men of the hall,
To no one say that me you have sought."

..............
Early did brother to brother call:
"Swift let us go the rings to see."

They came to the chest, and they craved the keys,
The evil was open when in they looked;
He smote off their heads, and their feet he hid
Under the sooty straps of the bellows.

Their skulls, once hid by their hair, he took,
Set them in silver and sent them to Nithuth;
Gems full fair from their eyes he fashioned,
To Nithuth's wife so wise he gave them.

And from the teeth of the twain he wrought
A brooch for the breast, to Bothvild he sent it;
..............

Bothvild then of her ring did boast,
.............. ....... "The ring I have broken,
I dare not say it save to thee."

Völund spake: 28.
"I shall weld the break in the gold so well
That fairer than ever thy father shall find it,
And better much thy mother shall think it,
And thou no worse than ever it was."

Beer he brought, he was better in cunning,
Until in her seat full soon she slept.

Völund spake:
"Now vengeance I have for all my hurts,
Save one alone, on the evil woman."

..............
..............
Quoth Völund: "Would that well were the sinews
Maimed in my feet by Nithuth's men."

Laughing Völund rose aloft,
Weeping Bothvild went from the isle,
For her lover's flight and her father's wrath.

Without stood the wife of Nithuth wise,
And in she came from the end of the hall;
But he by the wall in weariness sat:
"Wakest thou, Nithuth, lord of the Njars?"

Nithuth spake: 33.
"Always I wake, and ever joyless,
Little I sleep since my sons were slain;
Cold is my head, cold was thy counsel,
One thing, with Völund to speak, I wish.

.............. "Answer me, Völund, greatest of elves,
What happed with my boys that hale once were?"

Völund spake: 35.
"First shalt thou all the oaths now swear,
By the rail of ship, and the rim of shield,
By the shoulder of steed, and the edge of sword,
That to Völund's wife thou wilt work no ill,
Nor yet my bride to her death wilt bring,
Though a wife I should have that well thou knowest,
And a child I should have within thy hall.

"Seek the smithy that thou didst set,
Thou shalt find the bellows sprinkled with blood;
I smote off the heads of both thy sons,
And their feet 'neath the sooty straps I hid.

"Their skulls, once hid by their hair, I took,
Set them in silver and sent them to Nithuth; Gems full fair from their eyes I fashioned,
To Nithuth's wife so wise I gave them.

"And from the teeth of the twain I wrought
A brooch for the breast, to Bothvild I gave it;
Now big with child does Bothvild go,
The only daughter ye two had ever."

Nithuth spake: 39.
"Never spakest thou word that worse could hurt me,
Nor that made me, Völund, more bitter for vengeance;
There is no man so high from thy horse to take thee,
Or so doughty an archer as down to shoot thee,
While high in the clouds thy course thou takest."

Laughing Völund rose aloft,
But left in sadness Nithuth sat.
..............

Then spake Nithuth, lord of the Njars:
"Rise up, Thakkrath, best of my thralls,
Bid Bothvild come, the bright-browed maid,
Bedecked so fair, with her father to speak."

..............
..............
"Is it true, Bothvild, that which was told me;
Once in the isle with Völund wert thou?"

Bothvild spake: 43.
"True is it, Nithuth, that which was told thee,
Once in the isle with Völund was I,
An hour of lust, alas it should be!
Nought was my might with such a man,
Nor from his strength could I save myself."

Meyjar flugu sunnan
í gegnum Myrkvið,
Alvitur unga,
til að uppfylla örlög sín;
þær á sjávarströnd
settust til hvíldar,
konur að sunnan,
og spunnu dýrmætt lín.

Ein þeirra tók
utan um Egil,
fögur meðal kvenna,
með ljósum örmum;
önnur var Svanhvít,
klædd svanafjöðrum,
en sú þriðja,
systir þeirra,
vafði örmum um hvítan
háls Völundar.

Þau bjuggu síðan
þar í sjö ár,
en allt hið áttunda
voru þær fullar þráar,
og á því níunda
skildi nauðsyn þau að;
meyjarnar þráðu
að fara í dimman skóg,
Alvitur unga,
til að uppfylla örlög sín.

Þangað kom frá veiðum
veðurglöggur skyttan,
[Völundur, á ferð
um langan veg],
Slagfinnur og Egill
fundu salina auða,
gengu út og inn
og lituðust um;
austur fór Egill
að leita Ölrúnar,
en suður Slagfinnur
að leita Svanhvítar.

En Völundur einn
sat í Úlfdölum,
hann hamraði rautt gull
utan um harðan gimstein,
þakti allt beltið
vandlega með hringum;
þannig beið hann
eftir ljósri
konu sinni, hvort hún
kæmi til hans.

Níðuður frétti það,
drottinn Njára,
að Völundur einn
sæti í Úlfdölum;
menn fóru að næturlagi,
brynjurnar voru negldar,
skildir þeirra glitruðu
í skini hins skerta mána.

Þeir stigu úr söðlum
við gafl hússins,
gengu þaðan inn
og eftir endilöngum salnum;
þeir sáu á bastþræði
hringa dregna,
sjö hundruð alls,
sem maðurinn átti.

Þeir tóku þá af
og settu þá aftur á,
nema einn,
sem þeir tóku með sér.
Þangað kom frá veiðum
veðurglöggur skyttan,
Völundur, á ferð
um langan veg.

Hann fór að steikja
kjöt af brúnum birni,
brátt logaði í hrísinu,
í skraufþurri furu,
í vindþurrum viðnum
fyrir Völundi.

Hann sat á bjarnarfeldi,
taldi hringana,
höfðingi álfa,
og saknaði eins;
hann hélt að hann hefði
dóttir Hlöðvés,
Alvitur unga,
að hún væri komin aftur.

Hann sat svo lengi
að hann sofnaði,
og hann vaknaði
án allrar gleði;
hann fann á höndum sér
þungar viðjar,
en um fæturna
spenntan fjötur.
Völundur sagði:

„Hvaða höfðingjar eru það
sem lögðu á mig
bönd úr basti
og bundu mig?“

Þá kallaði Níðuður,
drottinn Njára:
„Hvar fékkstu, Völundur,
höfðingi álfa,
gullið okkar
í Úlfdölum?“
Völundur sagði:

„Gullið var ekki
á leið Grana,
fjarri taldi ég land okkar
fjöllunum við Rín;
ég man að við áttum
meiri verðmæti
þegar við vorum öll
saman heima.

Hlaðguður og Hervör
voru dætur Hlöðvés,
vitur var Ölrún,
dóttir Kíars.“

[Úti stóð hin vitra
kona Níðuðar],
hún gekk inn
og eftir endilöngum salnum,
stóð á gólfinu,
lækkaði róminn:
„Ekki er sá nú glaðlegur
sem kemur úr skóginum.“
Níðuður konungur gaf dóttur sinni, Böðvildi, gullhringinn sem hann tók af bastþræðinum heima hjá Völundi, en sjálfur bar hann sverðið sem Völundur átti. En drottningin sagði:

„Augu hans líkjast
augum hins gljáandi orms,
hann ber tennurnar
þegar honum er sýnt sverðið
og hann þekkir
hringinn á Böðvildi;
skerið á sinarnar
sem gefa honum mátt
og setjið hann síðan
í Sævarstöð.“
Það var gert: skorið var á sinarnar í hnésbótum hans og hann settur á hólma skammt undan landi sem hét Sævarstaður. Þar smíðaði hann alls kyns gersemar fyrir konung. Enginn þorði að fara til hans nema konungur einn.

„Við belti Níðuðar
glitrar sverðið
sem ég brýndi
eins vel og ég kunni
og ég herti
eins og mér þótti best;
þetta gljáandi sverð
er alltaf borið fjarri mér,
ég sé það ekki borið
til smiðju Völundar.

Nú ber Böðvildur
rauða gullhringa
konunnar minnar,
— ég vænti engra bóta fyrir það.“

Hann sat sífellt og svaf ekki
og sló með hamrinum;
hann vann Níðuði
fremur ötullega að svikum.
Tveir ungir drengir
flýttu sér að skoða dýrgripi,
synir Níðuðar,
út í Sævarstöð.

Þeir komu að kistu,
báðu um lykla,
illskan stóð opin
þegar þeir litu ofan í;
þar var fjöldi skartgripa
sem drengjunum sýndust
vera rautt gull
og gersemar.
Völundur sagði:

„Komið tveir einir,
komið á morgun;
ég skal gefa ykkur
þetta gull;
segið ekki stúlkunum
né fólkinu í höllinni,
engum manni,
að þið hafið hitt mig.“

Snemma kallaði
drengurinn á hinn,
bróðir á bróður:
„Förum að skoða hringana!“
Þeir komu að kistu,
báðu um lykla,
illskan stóð opin
þegar þeir litu ofan í.

Hann skar höfuðin
af drengjunum
og undir sótið við físibelgina
lagði hann fætur þeirra;
en höfuðkúpurnar,
sem hárið hafði hulið,
klæddi hann utan með silfri
og færði Níðuði.

En úr augunum
gerði hann gimsteina
og sendi hinni vitru
konu Níðuðar,
en úr tönnunum
á þeim báðum
smíðaði hann brjóstnælur
og sendi Böðvildi.

Þá fór Böðvildur
að hrósa hringnum
-- -- --
[bar hann til Völundar],
þegar hann hafði brotnað:
„Ég þori engum að segja það
nema þér einum.“
Völundur sagði:

„Ég laga svo
brestinn í gullinu
að föður þínum
þyki það fallegra
og móður þinni
miklu betra
og sjálfri þér
sömuleiðis.“

Hann bar henni bjór,
því að hann kunni betur til bragða,
svo að hún í sætinu
sofnaði.
„Nú hef ég hefnt
allra harma minna
nema eins,
hins illvíga.“

„Vel mun mér,“ sagði Völundur,
„ganga á þeim fótum
sem menn Níðuðar
sviptu mig.“
Hlæjandi Völundur
hóf sig á loft,
grátandi Böðvildur
gekk af eynni,
hrygg yfir brottför elskhugans
og reiði föður síns.

Úti stendur hin vitra
kona Níðuðar,
og hún gekk inn
og eftir endilöngum salnum,
— en hann við hallarvegginn
settist til hvíldar —:
„Ertu vakandi, Níðuður,
drottinn Njára?“
Níðuður sagði:

„Ég vaki sífellt
án allrar gleði,
ég sef varla
síðan synir mínir dóu;
mér er kalt á höfðinu,
köld eru ráð þín mér,
þess óska ég nú
að tala við Völund.

Segðu mér það, Völundur,
höfðingi álfa,
hvað varð um drengina mína
sem áður voru heilir á húfi.“
Völundur sagði:

„Fyrst skaltu sverja mér
alla eiða,
við skipsborð
og skjaldarrönd,
við bóg hests
og sverðsegg,
að þú kveljir ekki
konu Völundar
né verðir
brúði minni að bana,
þótt ég eigi konu
sem þið þekkið,
eða eigi barn
innan hallarinnar.

Farðu til smiðjunnar
sem þú reistir,
þar finnurðu físibelgi
blóði drifna;
ég skar höfuðin
af drengjunum þínum
og undir sótið við físibelgina
lagði ég fætur þeirra.

En höfuðkúpurnar,
sem hárið hafði hulið,
klæddi ég utan með silfri
og færði Níðuði;
en úr augunum
gerði ég gimsteina
og sendi hinni vitru
konu Níðuðar.

En úr tönnunum
á þeim báðum
smíðaði ég brjóstnælur
og sendi Böðvildi;
nú gengur Böðvildur
með barn,
einkadóttir
ykkar beggja.“
Níðuður sagði:

„Þú hefðir ekki getað sagt
neitt sem hryggði mig meira,
né sem vekti mér meiri löngun, Völundur,
til að refsa þér harðar;
enginn maður er svo hár
að hann nái þér af hesti þínum,
né svo öflugur
að hann skjóti þig niður,
þar sem þú svífur
hátt við skýin.“

Hlæjandi Völundur
hóf sig á loft,
en dapur Níðuður
sat þá eftir.
Níðuður sagði:

„Stattu upp, Þakkráður,
besti þrællinn minn,
biddu Böðvildi,
stúlkuna með hvítu brúnirnar,
að koma fagurbúna
til að tala við föður sinn.

Er það satt, Böðvildur,
sem mér var sagt:
Voruð þið Völundur
ein saman í hólmanum?“
Böðvildur sagði:

„Það er satt, Níðuður,
sem þér var sagt:
við Völundur vorum
ein saman í hólmanum
eina skelfilega stund,
sem aldrei hefði átt að verða;
ég kunni ekkert
að gera gegn honum,
ég gat ekkert
að gert gegn honum.“