Frumheimild: „Skáldskaparmál“

Skáldskaparmál

Hér geturðu lesið verkið á ensku og nútímaíslensku ásamt fornnorræna frumtextanum þar sem hann er tiltækur. Veldu texta með hnöppunum efst; valið vistast og gildir á öllum heimildasíðum vefsins.

Þýðing á nútímaíslensku, unnin með gervigreind úr fornnorrænum frumtexta með ensku þýðinguna til hliðsjónar.

1

Maður nokkur hét Ægir eða Hlér. Hann bjó á eyjunni sem nú er kölluð Hlésey. Hann var mjög göldróttur. Hann fór til Ásgarðs, en æsir vissu fyrirfram af ferð hans. Honum var tekið vel, en þó var margt gert með sjónhverfingum.

Um kvöldið, þegar sest skyldi að drykkju, lét Óðinn bera sverð inn í höllina. Þau voru svo björt að af þeim stafaði ljós, og engin önnur lýsing var höfð meðan menn sátu að drykkju. Þá gengu æsir til veislu sinnar, og tólf æsir settust í hásæti. Þeir áttu að vera dómarar og hétu Þór, Njörður, Freyr, Týr, Heimdallur, Bragi, Víðarr, Váli, Ullur, Hænir, Forseti og Loki. Á sama hátt settust þar ásynjurnar Frigg, Freyja, Gefjun, Iðunn, Gerður, Sigyn, Fulla og Nanna. Ægi þótti veglegt að líta þar um. Allir veggir voru þaktir fögrum skjöldum. Þar var líka áfengur mjöður og mikið drukkið.

Bragi sat næstur Ægi, og þeir drukku saman og töluðust við. Bragi sagði Ægi frá mörgum atburðum sem æsir höfðu lent í.

2

Hann hóf frásögnina á því að þrír æsir, Óðinn, Loki og Hænir, hefðu farið að heiman. Þeir fóru um fjöll og óbyggðir og áttu erfitt með að afla matar. Þegar þeir komu niður í dal nokkurn sáu þeir nautahjörð, tóku einn uxann og bjuggu hann til eldunar í seyði. Þegar þeir töldu að kjötið væri orðið soðið opnuðu þeir seyðinn, en það var ekki soðið. Þegar nokkur stund var liðin opnuðu þeir seyðinn í annað sinn, en enn var kjötið ekki soðið. Þeir ræddu þá sín á milli hvað þessu gæti valdið.

Þá heyrðu þeir rödd uppi í eikinni fyrir ofan sig. Sá sem þar sat sagðist valda því að kjötið soðnaði ekki í seyðinum. Þeir litu upp og sáu þar örn, og var hann enginn smásmíði. Örninn sagði þá: „Ef þið viljið leyfa mér að éta mig saddan af uxanum, þá mun kjötið soðna í seyðinum.“ Þeir samþykktu það. Þá lét hann sig síga niður úr trénu, settist á seyðinn og tók þegar í stað bæði lær uxans og báða bógana.

Loki reiddist þá, greip stóra stöng, reiddi hana til höggs af öllu afli og rak hana í skrokk arnarins. Örninn kipptist við höggið og flaug upp. Þá sat stöngin föst við bak arnarins og hendur Loka við hinn enda hennar. Örninn flaug í þeirri hæð að fætur Loka rákust í grjót, urðir og tré, og honum fannst hendurnar mundu rifna úr öxlunum. Hann kallaði og bað örninn ákaft um vægð. En örninn sagði að Loki yrði aldrei laus nema hann sverði að lokka Iðunni út úr Ásgarði með eplin sín. Loki féllst á það. Þá losnaði hann og fór til félaga sinna. Ekki er sagt frá fleiri atburðum á ferð þeirra að sinni fyrr en þeir komu heim.

Á tilsettum tíma lokkaði Loki Iðunni út úr Ásgarði í skóg nokkurn. Hann sagðist hafa fundið epli sem henni mundu þykja mikil gersemi og bað hana að hafa eplin sín með sér og bera þau saman við hin. Þá kom þar jötunninn Þjazi í arnarham, greip Iðunni og flaug burt með hana heim til sín í Þrymheim.

3

Æsir urðu illa við hvarf Iðunnar og urðu brátt gráhærðir og gamlir. Þá héldu þeir þing og spurðu hver annan hvað menn vissu síðast til Iðunnar. Síðast hafði sést til hennar þegar hún gekk út úr Ásgarði með Loka. Loki var þá handtekinn og færður á þingið, og honum var hótað dauða eða pyndingum. Þegar hann varð hræddur sagðist hann mundu sækja Iðunni í Jötunheima ef Freyja vildi lána honum valshaminn sem hún ætti.

Þegar hann fékk valshaminn flaug hann norður í Jötunheima og kom einn dag heim til jötunsins Þjaza. Þjazi hafði róið á sjó, en Iðunn var ein heima. Loki breytti henni í hnot, tók hana í klærnar og flaug eins hratt og hann gat. Þegar Þjazi kom heim og saknaði Iðunnar tók hann arnarhaminn og flaug á eftir Loka. Mikill súgur fylgdi flugi hans.

Þegar æsir sáu hvar valurinn flaug með hnotina og hvar örninn flaug gengu þeir út að borgarmúr Ásgarðs og báru þangað byrðar af hefilspónum. Þegar valurinn flaug inn yfir múrinn lét hann sig falla niður við múrvegginn. Þá kveiktu æsir í hefilspónunum, en örninn gat ekki stöðvað sig þegar valurinn hvarf honum sjónum. Eldurinn læsti sig þá í fiður arnarins og stöðvaði flug hans. Æsir voru þar nærri og drápu jötuninn Þjaza innan við hlið Ásgarðs. Það víg er mjög frægt.

Skaði, dóttir jötunsins Þjaza, tók hjálm, brynju og öll hervopn og fór til Ásgarðs að hefna föður síns. Æsir buðu henni sættir og bætur. Fyrst buðu þeir henni að velja sér eiginmann úr hópi ása, en hún skyldi velja eftir fótunum og ekki fá að sjá annað af þeim. Þá sá hún einstaklega fagra fætur eins manns og sagði: „Þennan vel ég. Fátt mun vera ljótt á Baldri.“ En þetta var Njörður úr Nóatúnum.

Hún setti líka það skilyrði fyrir sáttunum að æsir fengju hana til að hlæja, en það taldi hún þeim ómögulegt. Þá batt Loki reipi um skegg geitar nokkurrar og hinn endann um eistu sín. Þau toguðust á og skræktu bæði hátt. Þá lét Loki sig falla í kjöltu Skaða, og við það hló hún. Þar með höfðu æsir sæst við hana.

4

Sagt er að Óðinn hafi bætt Skaða föðurmissinn með því að taka augu Þjaza, kasta þeim upp á himininn og gera úr þeim tvær stjörnur.

Þá sagði Ægir: „Mér sýnist Þjazi hafa verið mikill fyrir sér. Af hvaða ætt var hann?“

Bragi svaraði: „Faðir hans hét Ölvaldi, og þér mun þykja saga hans merkileg ef ég segi þér frá honum. Hann átti gífurlega mikið gull. Þegar hann dó og synir hans áttu að skipta arfinum mældu þeir gullið sem þeir skiptu þannig að hver tók sína munnfylli og allir jafnmargar. Einn þeirra var Þjazi, annar Iði og sá þriðji Gangur. Þess vegna er það nú orðtak hjá okkur að kalla gullið munntal þessara jötna. Við felum merkinguna í torræðum orðum eða skáldskap með því að kalla það mál, orð eða tal þessara jötna.“

Þá sagði Ægir: „Mér þykir merkingin vel falin í þessum torræðu orðum.“

5

Ægir sagði enn: „Hvernig varð sú list til sem þið kallið skáldskap?“

Bragi svaraði: „Upphafið var að goðin áttu í deilum við þá þjóð sem kallast vanir. Þeir komu saman til friðarviðræðna og sömdu um frið með þeim hætti að báðir hóparnir gengu að sama keri og spýttu í það hráka sínum. Þegar þeir skildu vildu goðin ekki láta þetta friðarmerki fara til spillis og sköpuðu úr því mann. Hann heitir Kvasir. Hann er svo vitur að enginn getur spurt hann neins sem hann kann ekki svar við.

Hann fór víða um heim og kenndi mönnum fræði. Þegar hann kom í heimsókn til tveggja dverga, Fjalars og Galars, kölluðu þeir hann á eintal við sig og drápu hann. Þeir létu blóð hans renna í tvö ker og einn ketil. Ketillinn heitir Óðrerir, en kerin Són og Boðn. Þeir blönduðu hunangi við blóðið, og úr því varð sá mjöður að hver sem drekkur af honum verður skáld eða fræðimaður. Dvergarnir sögðu ásum að Kvasir hefði kafnað í eigin mannviti vegna þess að enginn hefði verið svo fróður að kunna að spyrja hann um fræði.

Þessir dvergar buðu síðan til sín jötninum Gillingi og konu hans. Þeir buðu Gillingi að róa með sér á sjó. Þegar þeir reru meðfram landi reru þeir á blindsker og hvolfdu bátnum. Gillingur var ósyndur og drukknaði, en dvergarnir réttu bátinn við og reru til lands. Þeir sögðu konu hans frá atburðinum. Hún tók því illa og grét hástöfum. Fjalar spurði hana þá hvort henni mundi létta ef hún sæi út á sjóinn þar sem hann hefði drukknað. Hún vildi það. Þá sagði hann Galari, bróður sínum, að fara upp fyrir dyrnar og láta kvarnarstein falla í höfuð henni þegar hún gengi út. Hann sagðist vera orðinn leiður á ópum hennar. Galar gerði það.

Þegar jötunninn Suttungur, sonur Gillings, frétti þetta fór hann þangað, tók dvergana, flutti þá út á sjó og setti þá á sker sem flæddi yfir á flóði. Þeir báðu Suttung að þyrma lífi sínu og buðu honum hinn dýrmæta mjöð í bætur fyrir föður hans. Þeir sættust á það. Suttungur flutti mjöðinn heim og geymdi hann á stað sem heitir Hnitbjörg. Hann setti dóttur sína, Gunnlöðu, til að gæta hans.

Þess vegna köllum við skáldskap blóð Kvasis, drykk dverga, það sem fyllir Óðreri, Boðn eða Són, eða hvers konar vökva þessara íláta. Við köllum hann líka farartæki dverga, því að þessi mjöður bjargaði þeim lifandi úr skerinu, eða mjöð Suttungs eða vökva Hnitbjarga.“

Þá sagði Ægir: „Mér þykir það torskilið að kalla skáldskap þessum nöfnum. En hvernig náðuð þið æsir Suttungamiðinum?“

6

Bragi svaraði: „Sagan um það er sú að Óðinn fór að heiman og kom þar að sem níu þrælar voru að slá gras. Hann spurði hvort þeir vildu að hann brýndi ljái þeirra. Þeir samþykktu það. Þá tók hann brýni úr belti sínu og brýndi ljáina. Þeim þóttu ljáirnir bíta miklu betur og vildu kaupa brýnið. Hann setti það verð að sá sem vildi kaupa skyldi greiða sanngjarnt verð. Allir sögðust vilja það og báðu hann að selja sér það. En hann kastaði brýninu upp í loftið. Þegar allir vildu grípa það varð atgangurinn slíkur að þeir brugðu ljáunum hver á háls öðrum.

Óðinn leitaði gistingar hjá jötni sem hét Baugi og var bróðir Suttungs. Baugi kvartaði undan því hve illa gengi með búskapinn og sagði að níu þrælar sínir hefðu drepist. Hann sagðist ekki vita hvar hann gæti fengið vinnumenn. Óðinn sagðist heita Bölverkur. Hann bauðst til að vinna níu manna verk fyrir Bauga, en krafðist að launum eins sopa af Suttungamiði. Baugi sagðist ekkert hafa yfir miðinum að segja og að Suttungur vildi eiga hann einn. Hann sagðist þó mundu fara með Bölverki og reyna hvort þeir gætu fengið mjöðinn.

Bölverkur vann níu manna verk fyrir Bauga um sumarið, en þegar vetur kom krafði hann Bauga um laun sín. Þá fóru þeir báðir til Suttungs. Baugi sagði Suttungi, bróður sínum, frá samningi þeirra Bölverks, en Suttungur neitaði algerlega að láta af hendi einn dropa af miðinum. Bölverkur sagði þá við Bauga að þeir skyldu reyna einhver brögð til að ná miðinum. Baugi féllst á það.

Þá dró Bölverkur fram bor sem heitir Rati og sagði Bauga að bora í gegnum bjargið ef borinn biti á því. Hann gerði það. Síðan sagði Baugi að komið væri gat í gegnum bjargið. Bölverkur blés í gatið, og spænirnir þeyttust á móti honum. Þá varð hann þess var að Baugi ætlaði að svíkja hann og bað hann að bora alla leið í gegnum bjargið. Baugi boraði áfram, og þegar Bölverkur blés í annað sinn fuku spænirnir inn. Þá breytti Bölverkur sér í snák og skreið inn í gatið. Baugi stakk bornum á eftir honum en hæfði hann ekki.

Bölverkur fór þangað sem Gunnlöð var og svaf hjá henni þrjár nætur. Þá leyfði hún honum að drekka þrjá sopa af miðinum. Í fyrsta sopanum tæmdi hann Óðreri, í öðrum Boðn og í þeim þriðja Són. Þá hafði hann drukkið allan mjöðinn. Síðan brá hann sér í arnarham og flaug eins hratt og hann gat. Þegar Suttungur sá örninn fljúga tók hann sér arnarham og flaug á eftir honum.

Þegar æsir sáu hvar Óðinn flaug settu þeir ker sín út í garðinn. Þegar Óðinn kom inn yfir Ásgarð spýtti hann miðinum upp í kerin. En Suttungur var þá svo nærri því að ná honum að hann lét hluta mjaðarins ganga aftur úr sér. Enginn hirti um þann mjöð. Hver sem vildi mátti fá hann, og það köllum við hlut skáldfífla. En Suttungamiðinn gaf Óðinn ásunum og þeim mönnum sem kunnu að yrkja. Þess vegna köllum við skáldskap feng Óðins, fund hans, drykk hans, gjöf hans og drykk ásanna.“

7

Þá sagði Ægir: „Á hve marga vegu breytið þið orðalagi í skáldskap, eða hversu margar tegundir skáldskapar eru til?“

Þá sagði Bragi: „Tvennt er það sem allur skáldskapur greinist eftir.“

Ægir spurði: „Hvað tvennt?“

Bragi svaraði: „Mál og bragarhættir.“

„Hvers konar orðalag er notað í skáldskap?“

„Skáldskaparmál skiptist í þrennt.“

„Hvað er það?“

„Í fyrsta lagi að nefna hvern hlut sínu nafni. Önnur tegundin er það sem kallast fornöfn. Þriðja tegund orðalags er það sem kallast kenning. Hún er þannig mynduð að við nefnum Óðin eða Þór eða Tý eða einhvern ás eða álf, og við nafn hvers þeirra sem ég nefni bæti ég heiti á einhverju sem annar ás á, eða ég nefni eitthvert verka hans. Þá á nafnið við hann en ekki þann sem var nefndur. Þegar við segjum til dæmis sigurs-Týr, hengdra manna Týr eða farma-Týr, þá eru það heiti Óðins, og við köllum það kennt heiti. Eins er það þegar við segjum reiðar-Týr.“

8

Þetta er nú að segja ungum skáldum sem langar að læra mál skáldskaparins og auka orðaforða sinn með fornum heitum, eða vilja geta skilið það sem kveðið er með duldum hætti: Þau skulu lesa þessa bók sér til fróðleiks og skemmtunar. En ekki má gleyma þessum frásögnum eða hafna þeim þannig að fornar kenningar, sem höfuðskáldin hafa kunnað að meta, séu teknar úr skáldskapnum. Kristnir menn eiga þó ekki að trúa á heiðin goð eða að þessar sögur séu sannar í öðrum skilningi en þeim sem kemur fram hér í upphafi bókar.

9

Nú skulu nefnd dæmi um hvernig höfuðskáldin hafa talið sér sæma að yrkja með þessum heitum og kenningum, eins og þegar Arnór jarlaskáld segir að Óðinn heiti Alföður:

Nú ætla ég að segja frá hugdjörfum
jarli; seint léttir sorg minni.
Mönnum segi ég kosti hans;
brim malts Alföður þýtur.

Hér kallar hann skáldskapinn einnig maltbrim Alföður. Hávarður halti kvað svo:

Nú hefur örninn flogið yfir hauga
hestatrjáa hafsins;
ég hygg að þeir þiggi heimboð
á vangi Hangagoðs.

Svo kvað Víga-Glúmur:

Herinn hikaði við að ganga
með hött Hangatýs fyrir brekkuna;
þeim þótti ekki fýsilegt
að hætta sér þangað.

Svo kvað Refur:

Oft kom hann mér hollur að
helgu drykkjarkeri Hrafnáss;
fallinn er skáldinu Baldur leiftra
jarðar stafnanna.

Svo kvað Eyvindur skáldaspillir:

Og Sigurð,
sem svönum færði
hrókabjór
vals Haddingja,
svönum Farmatýs,
sviptu lífi
stjórnendur landsins
á Öglói.

Svo kvað Glúmur Geirason:

Þar var sjálfur Sigtýr
í sóknarálfi dýra Atals;
styrjaldaþrýstingnum
stýrðu goð mannanna.

Svo kvað Eyvindur enn:

Göndul og Skögul
sendi Gautatýr
að velja úr konungum
hver af ætt Yngva
skyldi fara með Óðni
og dvelja í Valhöll.

Svo kvað Úlfur Uggason:

Hinn víðfrægi Hroftatýr ríður
að mjög víðu báli sonar síns,
en mér líða loforð
um munninn.

Svo kvað Þjóðólfur hinn hvinverski:

Fallnir lágu þar á sandi,
ætlaðir hinum eineygða,
þeim sem hvílir í faðmi Friggjar;
við fögnuðum slíku afreki.

Þetta kvað Hallfreður:

Hinn vasklegi þiggjandi sverða
lokkar með sönnum orðum
barrhærða biðkvon Þriðja
undir sig í byr hestsins.

Hér er dæmi um að jörðin sé kölluð kona Óðins í skáldskap. Hér er sagt að Eyvindur hafi kveðið:

Hermóður og Bragi,
sagði Hroftatýr,
gangið á móti konunginum,
því að hingað til hallar
kemur konungur
sem þykir kappi.

Svo kvað Kormákur:

Landshöfðinginn eflir með ennisklæði
þann sem flytur fjörð guðanna,
þann sem bindur
beinan hún. Yggur seiddi Rindi til sín.

Svo kvað Steinþór:

Ég á gamlan og þó lítinn
foss horna að hrósa,
ógnvekjandi farmi arma Gunnlaðar,
þess sem forðast að lúta í lægra haldi.

Svo kvað Úlfur Uggason:

Þar hygg ég valkyrjur og hrafna
fylgja hinum vitra sigurveitanda
til drykkjar af heilögu fórnardýri.
Þannig hlaut það myndir að innan.

Svo kvað Egill Skalla-Grímsson:

Ég blóta ekki
bróður Vilja,
verndara goðanna,
af því að ég vilji það;
þó hefur vinur Mímis
veitt mér
bætur fyrir böl,
sem ég tel mikils virði.

Andstæðingur úlfsins,
vanur vígum,
gaf mér íþrótt
sem er laus við lýti.

Hér er hann kallaður verndari goðanna, vinur Mímis og andstæðingur úlfsins. Svo kvað Refur:

Þér eigum við að gjalda drykkinn,
framgjarni Valgautur,
dugguhafs snævar hallar Fals,
þér sem hlýðir valdi.

Svo kvað Einar skálaglamm:

Ég mun þurfa, og enginn getur
álasað mér fyrir það,
að ausa fyrir örlátan mann
austur vínskips Hertýs.

Svo kvað Úlfur Uggason:

Hinn ágæti Heimdallur ríður hesti
að kestinum sem goðin hlóðu
fyrir fallinn son
hins ættfróða Hrafnfreistaðar.

Svo segir í Eiríksmálum:

Hvað er þetta drauma, sagði Óðinn,
mér fannst ég rísa fyrir dag,
ryðja Valhöll
fyrir fallna menn;
ég vakti einherja,
bað þá að rísa upp,
strá á bekkina,
þvo bjórkerin,
og valkyrjur að bera vín,
eins og von væri á konungi.

Þetta kvað Kormákur:

Ungur bið ég allsráðandi aldar
um að halda yfir mér
fullkomnum ýs bifvangi Yngva.
Hroftur fór með Gungni.

Þetta kvað Þórálfur:

Konungur Hliðskjálfar sagði sjálfum sér
það sem hann hugsaði,
þar sem menn Háreks,
hins skjaldafælna, voru höggnir niður.

Svo kvað Eyvindur:

Hann sem fljúgandi
bar farminn máttuga
úr hinum djúpu
dölum Surts.

Svo kvað Bragi:

Mér er ljóst að snemma
vildi sonur Aldaföður
reyna afl sitt við fisk jarðar,
sem var umlukinn vatni.

Svo kvað Einar:

Því að flestir höfðingjar, þótt fjölhæfir séu,
ráða við færra en þú gagnvart syni Bestlu;
ég hef tekið mér efni
úr vígum til lofs þér.

Svo kvað Þorvaldur blönduskáld:

Nú hef ég greypt
margt í mjöð
sonar Bars,
erfingja Búra.

10

Hér má heyra hvernig skáldin hafa kennt skáldskapinn með þeim heitum sem áður voru rituð: kallað hann blóð Kvasis og skip dverga, mjöð dverga, mjöð jötna, mjöð Suttungs, mjöð Óðins, mjöð ása, föðurbætur jötna, vökva og innihald Óðreris, Boðnar og Sónar, vökva Hnitbjarga, feng, fund, farm og gjöf Óðins. Svo er kveðið hér, þar sem Einar skálaglamm orti:

Ég bið hinn hugstóra vörð landsins
að hlusta á blóð Kvasis;
hlustaðu, jarl, á brim dreggja
fjarðarleggjar mannanna.

Og eins og Einar skálaglamm kvað enn:

Varðveittur vökvi dverga bergsins
flæðir yfir allan askahóp Ullar,
þess sem eflir ákafa
varðmanns sorgar orrustunnar.

Eins og Ormur Steinþórsson kvað:

Að bæði lík bjórbríkurinnar
og mitt yrðu borin
í einn sal; menn hlusti
á drykk hins látna Dvalins.

Og eins og Refur kvað:

Ég býð Þorsteini veislu
hugvallar grjótþjóðarinnar;
bára berg-Mæra glymur,
ég bið mannkynið að hlusta.

Eins og Egill kvað:

Konungur bauð mér heim,
þar ber mér að flytja lof;
ég bar mjöð Óðins
á enskar grundir.

Og eins og Glúmur Geirason kvað:

Hlýðið á, höfðingjar, ég held
veislu þess sem beðið er meðal goða;
þess vegna biðjum við um þögn,
svo að við fáum fréttir af falli þegna.

Og eins og Eyvindur kvað:

Ég vil fá hljóð
fyrir drykk Hárs,
meðan ég hef upp
bætur Gillings,
meðan ég rek ætt hans
til goðanna
í ketillegi
farms gálgans.

Eins og Einar skálaglamm kvað:

Ölduhafið ólgar fyrir konunginum,
verk Rögnis verða mér að gagni;
alda Óðreris þýtur
við sker galdranna.

Og enn eins og hann kvað:

Nú er það svo að bára Boðnar,
berg-Saxa, tekur að vaxa;
fólk konungs þegi í höllinni
og hlusti á ljóðfleyið.

Og eins og Eilífur Guðrúnarson kvað:

Þið skuluð ráða yfir vinagjöfum,
því að sáð orða um mæran mann
vex hjá okkur
á sefgrund Sónar.

Eins og Völu-Steinn kvað:

Heyrðu, Egill, strauma mína
frá vini Mímis glymja við sker gómsins;
mér er gefinn fundur Þundar,
straumar gleðibergsins.

Svo kvað Ormur Steinþórsson:

Menn þurfa ekki að óttast
kvæði mitt; ég sný engu
í fengi Viðurs til háðs;
ég kann að haga lofsmíð.

Svo kvað Úlfur Uggason:

Ég býð hinum glaðlynda Ólafi
vökva hugfjarðar þess sem nýtur
hylli Hildar; ég vil ávarpa hann
með gjöf Grímnis.

Skáldskapur er kallaður sjór eða vökvi dverganna vegna þess að blóð Kvasis var vökvi í Óðreri áður en mjöðurinn var gerður. Þar varð hann til í katlinum, og þess vegna er hann kallaður ketilvökvi Óðins, eins og Eyvindur kvað og áður var ritað:

Meðan ég rek ætt hans
til goðanna
í ketillegi
farms gálgans.

Skáldskapurinn er einnig kallaður far eða líð dverganna. Líð merkir bæði öl og skip. Þannig má skýra að skáldskapur er af þessum sökum kallaður skip dverga, eins og hér segir:

Bæði á ég að senda
brúði bergjarlsins og skip dverga,
þrútinn vind,
eina leið sem seint gleymist.

11

Hvernig á að kenna Þór? Með því að kalla hann son Óðins og Jarðar, föður Magna, Móða og Þrúðar, eiginmann Sifjar, stjúpföður Ullar, þann sem stjórnar og á Mjölni, megingjarðir og Bilskírni, verjanda Ásgarðs og Miðgarðs, óvin og bana jötna og tröllkvenna, veganda Hrungnis, Geirröðar og Þrívalda, húsbónda Þjálfa og Röskvu, óvin Miðgarðsorms og fósturson Vingnis og Hlóru. Svo kvað Bragi skáld:

Færi erfingja Viðris
var alls ekki slakt á skíði Eynæfis,
þegar Jörmungandur
dróst að sandinum.

Svo kvað Ölvir hnúfa:

Umlykjandi hringur allra landa
og sonur Jarðar reiddust.

Svo kvað Eilífur:

Bróðir Röskvu stóð reiður,
faðir Magna vann sigur;
hugur Þórs né Þjálfa
skelfur ekki af ótta.

Og eins og Eysteinn Valdason kvað:

Faðir Þrúðar leit hvössum augum
á hring hinnar bröttu brautar;
bústaður ógnarinnar æstist
áður við bátinn.

Enn kvað Eysteinn:

Maki Sifjar bjó snarlega
veiðarfæri sín fram með karlinum;
við getum hrært
hornstraum Hrímnis.

Og enn kvað hann:

Fiskur jarðar brást svo við
að hnefar mágs Ullar
skullu út af borðinu,
og breiðar súðirnar runnu fram.

Svo kvað Bragi:

Hann greip hamarinn
í hægri hönd, hinn ógnvænlegi
bani hins volduga barða,
þegar hann fann til fisksins sem umlykur öll lönd.

Svo kvað Gamli:

Þegar hjarta höfðingja Bilskírnis,
sem aldrei lagði á ráðin um svik, bærðist,
tók hann að sundra fiski jarðar
með bana gljúfraskelungsins.

Svo kvað Þorbjörn dísarskáld:

Þór hefur af krafti varið
Ásgarð með liðsmönnum Yggs.

Svo kvað Bragi:

Og hinn ljóti, harðlyndi hringur
brautar hins áraróna skips
starði neðan á þann
sem sprengdi höfuð Hrungnis.

Enn kvað Bragi:

Vel hefur þú haldið aftur
hestum þínum við hinn mæra
sumblstað, þú sem klýfur sundur
níu höfuð Þrívalda.

Svo kvað Eilífur:

Kúgari kvenna sem fara um á kvöldin
gapti við þungum, rauðum bita
tangarþangs með alinmunni
handleggsins.

Svo kvað Úlfur Uggason:

Hinum þrekvaxna konungi þótti,
að eigin sögn, mikil hætta
stafa af því hve fast
hafrastjórinn dró.

Og enn þetta:

Hinn afar öflugi fellir fjalla-Gauts
lét hnefann skella
við eyra reynis reyrleggjar;
það var mikið mein.
(56.)
Jötunn vaðs Vimrar sló
hlustagrunn fráa naðursins
við öldurnar.
Þannig hlaut það myndir að innan.

Hér er hann kallaður jötunn vaðs Vimrar. Vimur heitir á sem Þór óð þegar hann fór til Geirröðargarða. Og svo kvað Vetrliði skáld:

Þú braust fótleggi Leiknar,
lamdir Þrívalda,
steyptir Starkeði,
steigst á Gjálp til bana.

Og svo kvað Þorbjörn dísarskáld:

Þú laust í höfuð Keilu,
braust alla Kjallöndu;
áður drapstu Lút og Leiða,
lést blóð Búseyru renna;
þú heftur Hengjankjöftu,
Hyrrokkin dó fyrr;
þó var hin dökka Svívör
svipt lífi snemma.

12

Hvernig á að kenna Baldur? Með því að kalla hann son Óðins og Friggjar, eiginmann Nönnu, föður Forseta, eiganda Hringhorna og Draupnis, óvin Haðar, félaga Heljar og grátguð. Úlfur Uggason hefur ort langan kafla í Húsdrápu eftir sögu Baldurs, og áður hafa verið skrifuð dæmi um að Baldur sé kenndur þannig.

13

Hvernig á að kenna Njörð? Með því að kalla hann Vanaguð, afkomanda vana eða van og föður Freys og Freyju, guðinn sem gefur auð. Svo segir Þórður Sjáreksson:

Sjálf varð sona sinna,
fékk hin vitra ekki að una,
Kjalar tamdi,
sagt var að Hamðir hefði ekki,
Guðrún bani,
guðabrúðurin, vaninum,
hesta mjög vel,
sparað sig í sverðaleik.

Hér er vísað til þess þegar Skaði yfirgaf Njörð, eins og áður hefur verið skrifað.

14

Hvernig á að kenna Frey? Með því að kalla hann son Njarðar, bróður Freyju og einnig Vanaguð, afkomanda vana, van, guð árferðis og gjafara auðs. Svo kvað Egill Skallagrímsson:

Því að Grjótbirni
hafa gefið ríkulega
Freyr og Njörður
afl til að afla fjár.

Freyr er kallaður óvinur Belja, eins og Eyvindur skáldaspillir kvað:

Þegar útskaga
óvinur jarla,
óvinar Belja,
vildi byggja.

Hann á Skíðblaðni og göltinn sem heitir Gullinbursti, eins og hér er sagt:

Synir Ívalda
hófu í árdaga
að smíða Skíðblaðni,
bestan skipa,
handan skæra Frey,
hinum dugmikla syni Njarðar.

Svo segir Úlfur Uggason:

Til borgar á bálför
bardagafróður sonar Óðins
ríður Freyr og stýrir liði,
fremstur á gullinbyrsta geltinum.

Hann heitir líka Slíðrugtanni.

15

Hvernig á að kenna Heimdall? Með því að kalla hann son níu mæðra eða vörð guðanna, eins og áður hefur verið skrifað, eða hvíta ásinn, óvin Loka og þann sem sækir men Freyju. Höfuð Heimdallar er kallað sverð. Sagt er að mannshöfði hafi verið slegið í gegnum hann. Um það er ort í Heimdallargaldri og síðan er höfuð kallað bani Heimdallar. Sverð er kallað bani manns. Heimdallur á Gulltopp. Hann er líka sá sem sækir til Vágaskers og Singasteins. Þar deildi hann við Loka um Brísingamen. Hann heitir líka Vindlér. Úlfur Uggason orti langan kafla í Húsdrápu eftir þeirri frásögn og þar er þess getið að þeir hafi verið í selsham. Hann er líka sonur Óðins.

16

Hvernig á að kenna Tý? Með því að kalla hann einhenta ásinn, fóstra úlfsins, guð bardaga og son Óðins.

17

Hvernig á að kenna Braga? Með því að kalla hann eiginmann Iðunnar, frumhöfund skáldskapar og síðskeggjaða ásinn — af nafni hans er sá kallaður skeggbragi sem hefur mikið skegg — og son Óðins.

18

Hvernig á að kenna Víðar? Hann má kalla þögla ásinn, eiganda járnskósins, óvin og bana Fenrisúlfs, hefndarguð guðanna, ásinn sem býr á tóftum föður síns, son Óðins og bróður ásanna.

19

Hvernig á að kenna Vála? Með því að kalla hann son Óðins og Rindar, stjúpson Friggjar, bróður ásanna, ásinn sem hefnir Baldurs, óvin Haðar og bana hans og þann sem býr á tóftum föður síns.

20

Hvernig á að kenna Höð? Með því að kalla hann blinda ásinn, bana Baldurs, þann sem skýtur mistilteininum, son Óðins, félaga Heljar og óvin Vála.

21

Hvernig á að kenna Ull? Með því að kalla hann son Sifjar, stjúpson Þórs, skíðaás, bogaás, veiðiás og skjaldarás.

22

Hvernig á að kenna Hæni? Með því að kalla hann sessunaut, félaga eða málvin Óðins, fljóta ásinn, langfót og aurkonung.

23

Hvernig á að kenna Loka? Með því að kalla hann son Fárbauta og Laufeyjar, sem einnig heitir Nál, bróður Býleists og Helblinda, föður Vánargands, það er Fenrisúlfs, og Jörmungands, það er Miðgarðsorms, og Heljar, Nara og Ála, frænda og föðurbróður, ferðafélaga og sessunaut Óðins og ásanna, gest Geirröðar og kistuskraut hans, þjóf jötna, hafurs, Brísingamens og epla Iðunnar, frænda Sleipnis, eiginmann Sigynjar, óvin guðanna, þann sem skaðar hár Sifjar, bölvasmið, slæga ásinn, þann sem rægir og svíkur guðina, þann sem réð Baldri bana, bundna ásinn og deilumann Heimdallar og Skaða. Eins og Úlfur Uggason segir hér:

Hinn víðfrægi verndari guðanna, ráðsnjall,
deilir um land við Singastein
við hinn afar slæga
son Fárbauta;
hinn hugrakki sonur mæðranna
nær hinu fagra hafnýra,
ég segi frá því í lofkvæðisþáttum,
átta mæðra og einnar að auki.

Hér er þess getið að Heimdallur sé sonur níu mæðra.

24

Nú skal segja fleiri sögur til skýringar á þeim kenningum sem voru skrifaðar hér og ekki hafa áður verið sagðar sögur til skýringar á. Bragi sagði Ægi að Þór hefði farið austur til að berja tröll, en Óðinn hefði riðið Sleipni til Jötunheima og komið til jötuns sem hét Hrungnir. Hrungnir spurði þá hver sá maður væri með gullhjálminn sem riði um loft og sjó og sagði að hann ætti furðugóðan hest. Óðinn sagðist vilja leggja höfuð sitt að veði fyrir því að enginn jafngóður hestur væri til í Jötunheimum. Hrungnir sagði að þetta væri góður hestur en kvaðst sjálfur eiga hest sem tæki miklu lengri skref. Sá hét Gullfaxi.

Hrungnir varð reiður, stökk á hest sinn og hleypti á eftir honum og ætlaði að gjalda honum fyrir gorgeirinn. Óðinn hleypti svo hratt að hann var kominn yfir næstu hæð á undan, en Hrungnir var svo gripinn jötunmóði að hann áttaði sig ekki fyrr en hann var kominn inn fyrir hlið ásanna. Þegar hann kom að hallardyrunum buðu æsir honum að drekka með sér. Hann gekk inn í höllina og bað um drykk. Þá voru teknar fram skálarnar sem Þór var vanur að drekka úr og Hrungnir drakk úr hverri þeirra. Þegar hann varð drukkinn skorti ekki stóru orðin. Hann sagðist ætla að taka Valhöll upp og flytja hana til Jötunheima, sökkva Ásgarði og drepa alla guðina nema Freyju og Sif, sem hann vildi hafa með sér heim. Freyja ein þorði þá að skenkja honum og hann sagðist ætla að drekka allt öl ásanna.

Þegar ásunum leiddist gorgeir hans nefndu þeir Þór. Jafnskjótt kom Þór inn í höllina með hamarinn á lofti. Hann var afar reiður og spurði hver hefði ákveðið að hundslægir jötnar skyldu drekka þar, hver hefði veitt Hrungni grið til að vera í Valhöll eða hvers vegna Freyja ætti að skenkja honum eins og í veislu ásanna. Hrungnir svaraði og leit ekki vinaraugum til Þórs. Hann sagði að Óðinn hefði boðið sér að drekka og hann nyti griða hans. Þór sagði þá að Hrungnir skyldi iðrast þess boðs áður en hann kæmist út.

Hrungnir sagði að það væri Ása-Þór lítil sæmd að drepa hann vopnlausan. Það reyndi meira á hugrekki hans ef hann þyrði að berjast við sig á landamærunum við Grjóttúnagarða. „Það var mikil heimska,“ sagði hann, „að skilja skjöld minn og brýni eftir heima. Ef ég hefði vopnin mín hér skyldum við reyna með okkur í einvígi núna, en að öðrum kosti kalla ég þig níðing ef þú vilt drepa mig vopnlausan.“ Þór vildi alls ekki bregðast því að mæta til einvígis þegar skorað hafði verið á hann, því að enginn hafði gert það áður.

Hrungnir fór þá sína leið og hleypti á harðaspretti þar til hann kom til Jötunheima. För hans varð mjög fræg meðal jötna, sem og það að þeir Þór hefðu mælt sér mót. Jötnum þótti mikið undir því komið hvor þeirra sigraði. Þeir máttu búast við illu af Þór ef Hrungnir félli, því að hann var sterkastur þeirra.

Þá gerðu jötnar mann úr leir við Grjóttúnagarða. Hann var níu rastir á hæð og þrjár á breidd yfir brjóstið. Þeir fundu ekkert hjarta nógu stórt til að hæfa honum fyrr en þeir tóku hjarta úr meri nokkurri, en það sló ekki stöðugt í honum þegar Þór kom. Hrungnir hafði hið fræga hjarta úr hörðum steini, oddhvasst og þríhyrnt, eins og það útskorna mynstur sem síðan er gert og kallað Hrungnishjarta. Höfuð hans var líka úr steini. Skjöldur hans var einnig úr steini, breiður og þykkur. Hann hélt skildinum fyrir sér þar sem hann stóð við Grjóttúnagarða og beið Þórs, en að vopni hafði hann brýni sem hann bar um öxl. Hann var ekki árennilegur. Við hlið hans stóð leirjötunninn, sem nefndur er Mökkurkálfi, og var mjög hræddur. Sagt er að hann hafi migið þegar hann sá Þór.

Þór fór til einvígisins og Þjálfi með honum. Þjálfi hljóp þá fram þangað sem Hrungnir stóð og sagði við hann: „Þú gætir þín illa, jötunn. Þú hefur skjöldinn fyrir þér, en Þór hefur séð þig og fer neðanjarðar og mun koma að þér að neðan.“ Hrungnir skaut þá skildinum undir fætur sér og stóð á honum en tók báðum höndum um brýnið.

Því næst sá hann eldingar og heyrði miklar þrumur. Þá sá hann Þór í ásmóði. Þór fór af miklu afli, reiddi hamarinn til höggs og kastaði honum langa leið að Hrungni. Hrungnir lyfti brýninu með báðum höndum og kastaði því á móti. Það mætti hamrinum á flugi og brotnaði í sundur. Annar hlutinn féll á jörðina og af honum eru öll brýnisberg komin. Hinn hlutinn skall í höfuð Þórs svo að hann féll fram á jörðina. En hamarinn Mjölnir lenti í miðju höfði Hrungnis og braut höfuðkúpuna í smámola. Hrungnir féll fram yfir Þór svo að fótur hans lá yfir háls Þórs. Þjálfi réðst á Mökkurkálfa og hann féll við lítinn orðstír.

Þá gekk Þjálfi til Þórs og ætlaði að taka fót Hrungnis af honum en réð ekkert við hann. Allir æsirnir komu þá þegar þeir fréttu að Þór væri fallinn og ætluðu að taka fótinn af honum en gátu hvergi þokað honum. Þá kom Magni, sonur Þórs og Járnsöxu. Hann var þá þriggja nátta gamall. Hann kastaði fæti Hrungnis af Þór og sagði: „Það var leitt, faðir, að ég skyldi koma svona seint. Ég held að ég hefði slegið þennan jötun í hel með hnefanum ef ég hefði hitt hann.“

Þór stóð þá upp, fagnaði syni sínum vel og sagði að hann myndi verða mikill fyrir sér. „Og ég vil,“ sagði hann, „gefa þér hestinn Gullfaxa sem Hrungnir átti.“ Þá tók Óðinn til máls og sagði að Þór gerði rangt að gefa syni tröllkonu þennan góða hest en ekki föður sínum.

25

Þór fór heim til Þrúðvanga og brýnið sat fast í höfði hans. Þá kom til hans völva sem hét Gróa, kona Örvandils hins frækna. Hún söng galdra sína yfir Þór þar til brýnið tók að losna. Þegar Þór fann það og þótti von til að ná brýninu úr vildi hann launa Gróu lækninguna og gleðja hana. Hann sagði henni þau tíðindi að hann hefði vaðið sunnan úr norðri yfir Élivága og borið Örvandil í burðarkörfu á bakinu norðan úr Jötunheimum. Því til sannindamerkis sagði hann að ein tá Örvandils hefði staðið út úr körfunni og verið svo frosin að Þór hefði brotið hana af, kastað henni upp á himininn og gert úr henni stjörnuna sem heitir Örvandilstá.

Þór sagði að ekki myndi líða á löngu þar til Örvandill kæmi heim. En Gróa varð svo glöð að hún gleymdi öllum göldrunum og brýnið losnaði ekki frekar og situr enn í höfði Þórs. Þess vegna er varað við því að kasta brýni þvert yfir gólf, því að þá hreyfist brýnið í höfði Þórs. Eftir þessari sögu hefur Þjóðólfur úr Hvini ort Haustlöng.“

Þá sagði Ægir: „Mikill fyrir sér þótti mér Hrungnir. Vann Þór nokkurt meira þrekvirki þegar hann barðist við tröll?“

26

Þá svarar Bragi: „Það er löng saga og frásagnarverð þegar Þór fór til Geirröðargarða. Þá hafði hann hvorki hamarinn Mjölni né megingjarðirnar né járnhanskana, og því olli Loki. Hann fór með honum. Það hafði nefnilega hent Loka, þegar hann flaug eitt sinn sér til skemmtunar í fálkaham Friggjar, að hann flaug af forvitni til Geirröðargarða. Þar sá hann mikla höll, settist og horfði inn um glugga. Geirröður leit til hans og sagði að grípa skyldi fuglinn og færa sér. Sendimaðurinn komst með naumindum upp hallarvegginn, svo hár var hann. Loka þótti gaman að sjá hve erfiðlega honum gekk að komast að sér og ákvað að bíða með að fljúga upp þar til maðurinn hefði lagt alla þessa erfiðu leið að baki. Þegar maðurinn nálgaðist bjó Loki sig til flugs og spyrnti sér fast frá, en þá voru fæturnir fastir. Loki var handsamaður þar og færður Geirröði jötni. Þegar hann sá augu Loka grunaði hann að þetta væri maður og bað hann að svara sér, en Loki þagði. Þá læsti Geirröður Loka í kistu og svelti hann þar í þrjá mánuði. Þegar Geirröður tók hann upp úr henni og krafði hann svara sagði Loki hver hann væri. Til að bjarga lífi sínu sór hann Geirröði þess eið að koma með Þór til Geirröðargarða án þess að hann hefði hamarinn eða megingjarðirnar.

Þór gisti hjá tröllkonu sem heitir Gríður. Hún var móðir Víðars hins þögla. Hún sagði Þór sannleikann um Geirröð, að hann væri slóttugur jötunn og erfiður viðureignar. Hún lánaði honum megingjarðir og járnhanska sem hún átti og staf sinn sem heitir Gríðarvölur. Þá fór Þór að ánni Vímur, sem er allra áa mest. Hann spennti á sig megingjarðirnar og studdi Gríðarveli gegn straumnum, en Loki hélt í megingjarðirnar neðan frá. Þegar Þór kom út í miðja ána óx hún svo mikið að straumurinn braut á öxlum hans. Þá kvað Þór þetta:

65
Vaxðu ekki nú, Vímur,
því ég þarf að vaða þig
á leið til jötnagarða;
veistu að ef þú vex,
þá vex mér ásmáttur
jafnhátt upp og himinninn.

Þá sá Þór uppi í gljúfri nokkru að Gjálp, dóttir Geirröðar, stóð þar með annan fótinn hvorum megin árinnar, og hún olli vatnavöxtunum. Þá tók Þór stóran stein upp úr ánni, kastaði honum í hana og sagði: „Við ósinn skal stífla ána.“ Hann hitti það sem hann kastaði að. Um leið rak hann að landi og náði taki á reynirunna og steig þannig upp úr ánni. Þess vegna er haft að orðtaki að reynir sé björg Þórs.

Þegar Þór kom til Geirröðar var þeim félögum fyrst vísað til gistingar í geitahúsi. Þar var einn stóll til að sitja á og Þór settist þar. Þá varð hann þess var að stóllinn lyftist undir honum upp að þakinu. Hann stakk Gríðarveli upp í raftana og þrýsti sér af afli niður á stólinn. Þá heyrðist mikill brestur og á eftir honum óp. Þar höfðu dætur Geirröðar, Gjálp og Greip, verið undir stólnum, og hann hafði brotið hrygginn í þeim báðum.

Þá lét Geirröður kalla Þór inn í höllina til leikja. Þar loguðu stórir eldar eftir endilangri höllinni. Þegar Þór kom á móts við Geirröð tók Geirröður glóandi járnklump með töng og kastaði í Þór. Þór greip hann með járnhönskunum og lyfti honum á loft, en Geirröður hljóp í skjól bak við járnsúlu til að bjarga sér. Þór kastaði járnklumpinum svo að hann fór gegnum súluna, gegnum Geirröð og gegnum vegginn og síðan niður í jörðina fyrir utan.“

Eftir þessari sögu hefur Eilífur Guðrúnarson ort Þórsdrápu.

27

Hvernig á að kenna Frigg? Með því að kalla hana dóttur Fjörgyns, konu Óðins, móður Baldurs, meðkonu Jarðar, Rindar, Gunnlaðar og Gerðar, tengdamóður Nönnu, drottningu ása og ásynja, Fullu, fálkahamsins og Fensala.

28

Hvernig á að kenna Freyju? Með því að kalla hana dóttur Njarðar, systur Freys, konu Óðs, móður Hnossar, eiganda þeirra sem falla í bardaga, Sessrúmnis, fresskatta og Brísingamens, Vanagoð, Vanadís, hið grátfagra goð, ástargyðju.

Þannig má kenna allar ásynjur með því að nefna þær nafni annarrar ásynju og kenna þær við eignir sínar, verk eða ættir.

29

Hvernig á að kenna Sif? Með því að kalla hana konu Þórs, móður Ullar, hið hárfagra goð, meðkonu Járnsöxu og móður Þrúðar.

30

Hvernig á að kenna Iðunni? Með því að kalla hana konu Braga og gæslukonu eplanna, en eplin eru lyf ásanna gegn elli. Hún er líka ránsfengur Þjaza jötuns, eins og áður er sagt, því hann rændi henni frá ásunum. Eftir þeirri sögu orti Þjóðólfur hinn hvinverski Haustlöng.

Rétt er að kenna æsina þannig að kalla hvern þeirra nafni annars og kenna hann við verk sín, eignir eða ættir.

31

Hvernig á að kenna himininn? Með því að kalla hann haus Ýmis og þar af leiðandi haus jötuns, strit eða byrði dverganna eða hjálm Vestra og Austra, Suðra og Norðra, land sólar, tungls, himintungla, vagna og veðra, hjálm eða hús lofts, jarðar og sólar. Svo kvað Arnór jarlaskáld:

Aldrei stígur jafnörlátur ungur konungur
á skjaldskrýtt skip;
rausn þess konungs var mikil
undir gömlum hausi Ýmis.

Og enn kvað hann:

Björt sólin verður svört,
jörðin sekkur í dimmt hafið,
byrði Austra brestur,
allt hafið dynur á fjöllunum.

Svo kvað Böðvar balti:

Því enginn konungur verður bróður Inga
undir landi sólar
fremri, djarfari í bardaga
eða betri.

Og eins og Þjóðólfur hinn hvinverski kvað:

Til járnaleiks ók
sonur Jarðar, og dundi
vegur mánans undir honum;
heiftin svall í bróður Meila.

Eins og Ormur Barreyjarskáld kvað:

Hversu voldugan konung sem ég frétti af,
dís Draupnis festar,
fagnar mér sá sem ræður ríkinu,
drottinn vagnabrautar.

Eins og Bragi skáld kvað:

Sá sem kastaði á víða
handlaug vindanna,
yfir bústaði margra manna,
augum föður Öndurdísar.

Og eins og Markús kvað:

Því fer fjarri að fæðist dýrari
verndari manna á botni hríðaskálarinnar,
umkringdum brimi; hver maður lofar langa ævi
þess sem gefur hringa.

Svo kvað Steinn Herdísarson:

Ég vegsama heilagan höfðingja hins háa
heimstjalds með þessu kvæði
— lofið berst fram — fyrr en menn,
því hann er dýrari.

Og eins og Arnór jarlaskáld kvað:

Hjálpaðu hinum ágæta Hermundi,
dýrlegi konungur dagsgrundarinnar.

Og enn kvað Arnór:

Sanni drottinn sóltjaldanna,
hjálpaðu hinum hrausta Rögnvaldi.

Og eins og Hallvarður kvað:

Knútur ver landið eins og drottinn alls
ver hinn glæsilega sal fjallanna.

Eins og Arnór kvað:

Míkáll, vitur að mannviti, vegur
það sem þykir misgert og allt hið góða;
síðan dæmir konungur sólarhjálmsins mönnum
úr dómarasæti sínu.

32

Hvernig á að kenna jörðina? Með því að kalla hana hold Ýmis og móður Þórs, dóttur Ónars, brúði Óðins, meðkonu Friggjar, Rindar og Gunnlaðar, tengdamóður Sifjar, gólf og botn veðrahallarinnar, sjó dýranna, dóttur Nætur, systur Auðs og Dags. Eins og Eyvindur skáldaspillir kvað:

Nú er sól árinnar falin
í líkama móður óvinar jötnanna;
ráð hinnar voldugu þjóðar
eru máttug.

Eins og Hallfreður vandræðaskáld kvað:

Þannig lauk ráðagerðinni að sá
ráðsnjalli vinur konungs
átti síðan einkadóttur
Ónars, skógi vaxna.

Og enn sagði hann:

Breiðleita brúði Báleygs
náði hann að draga til sín,
sá sem stýrir höfnum hrafna,
með máttugu máli sverðanna.

Eins og Þjóðólfur kvað:

Úti við jaðar hins tæra elgshafs
bindur gleðigjafi hersanna
farkost mannanna við botn hafsins,
með árar meðfram byrðingnum.

Eins og Hallfreður kvað:

Því tel ég hinn fræga gjafara
— jörðin leggst undir hinn ágæta hálsmenagjafa —
vera mjög tregan til að skilja
hina fögru systur Auðs eina eftir.

Svo kvað Þjóðólfur:

Hinn sljói og seini með spjótið
hefur staðið fjarri,
þegar sá sem sveiflar ljósi bardagans
tók forðum meðkonu Rindar án brúðargjalds.

33

Hvernig á að kenna sjóinn? Með því að kalla hann blóð Ýmis, gest guðanna, mann Ránar, föður dætra Ægis, sem heita Himinglæva, Dúfa, Blóðughadda, Hefring, Uður, Hrönn, Bylgja, Bára og Kólga, land Ránar og dætra Ægis, skipa og alls þess sem haft er sem heiti á sæskipum, kjalar, stafna, byrðings, sauma, fiska og ísa, leið og brautir sækonunga, og ekki síður hring eyjanna, hús sands, þangs og skerja, land veiðifæra, sjófugla og byrjar. Eins og Ormur Barreyjarskáld kvað:

Utan við eyrina dynur
blóð Ýmis að góðum skipum.

Svo kvað Refur:

Þægt dýr siglutoppanna ber ölduknúna bóga sína vestan,
ég vænti lands fram undan stafninum;
það heflar mæni hvalanna
á leið sinni yfir hafið.

Eins og Sveinn kvað:

Þá er harðar rokur hins föla fjallgarðs
ófu og tættu hinar hríðglöðu
dætur Ægis,
sem aldar voru við frost.

Og eins og Refur kvað:

Úðaköld völva Gymis færir björn snúinna festa,
þar sem báran brotnar,
oft inn í
kjöfta Ægis.

Hér er sagt að Ægir, Hlér og Gymir séu allir hinn sami. Og enn kvað hann:

En úðadrifinn Sleipnir sæbrúnarinnar
rífur brjóst hvítrar Ránar,
litað rauðum steini,
úr munni sér.

Eins og Einar Skúlason kvað:

Harður éljavindur hefur skjótt
hrundið skipinu frá landi;
hestur svanalands lætur snjógrundina
sökkva í sogið.

Og enn kvað hann:

Margur stirður keipur rís í greipum manna,
en dynjandi strönd veiðifæranna
sveigist um löndin;
stundum verða stögin spennt.

Og enn kvað hann:

Stafnar snekkju konungs bera gullnar spýtur,
göfug er sú ferð konunginum;
fjötur eyjanna skýtur fram
hrafni Heita.

Enn kvað hann:

Haustköld eyjabrúnin skýtur fram
hrímuðu skíði kjölfarsins.

Og enn svo:

Hið digra belti kaldra landa
springur sundur fyrir stöfnunum.

Eins og Snæbjörn kvað:

Þeir segja níu brúðir eyjakvarnarinnar snúa hratt
hinum víggrimma Grotta skerjanna
úti fyrir skauti jarðar,
þær sem fyrir löngu
möluðu ölmjöl
Amlóða;
hringagjafinn rýfur heimkynni skipahlíðarinnar
með skipsstafninum.

Hér er hafið kallað kvörn Amlóða. Enn kvað Einar Skúlason:

Fastrekinn naglasaumurinn svignar
í þjótandi strauminum;
böl seglsins þrýstir rifunum að staginu,
þar sem bylgjandi grund Rakna hvítnar.

34

Hvernig á að kenna sólina? Með því að kalla hana dóttur Mundilfara, systur Mána, konu Glens, eld himins og lofts. Eins og Skúli Þorsteinsson kvað:

Guðblíð kona Glens gengur
inn í helgidóm gyðjunnar; síðan
kemur gott ljós með geislum
ofan frá gráserkjuðum Mána.

Svo kvað Einar Skúlason:

Hvar sem hinn hái vafurlogi heimsins
sveimar yfir vini gersemanna okkar
í hinum eldheitasta skála
borgar Beita.

35

Hvernig á að kenna vindinn? Með því að kalla hann son Fornjóts, bróður Ægis og eldsins, brjót skógarins, skaðvald hans og bana eða hund eða úlf skógarins, seglsins eða seglbúnaðarins. Svo sagði Sveinn í Norðrsetudrápu:

Fyrst tóku hinir illilegu
synir Fornjóts að æða.

36

Hvernig á að kenna eldinn? Með því að kalla hann bróður vindsins og Ægis, bana og eyðingu skógar og húsa, bana Hálfs og sól húsanna.

37

Hvernig á að kenna veturinn? Með því að kalla hann son Vindsvals og bana orma, hríðartíma. Svo kvað Ormur Steinþórsson:

Ég ráðlegg blindum manni
þessa gleði sonar Vindsvals.

Svo kvað Ásgrímur:

Sigurgjafinn, ör á gull, var síðan
í Þrándheimi þann harmatíma orma;
þjóðin veit að afrek þín
eru sönn.

38

Hvernig á að kenna sumarið? Með því að kalla það son Svásuðar, líkn ormanna og gróðrartíma mannanna. Svo kvað Egill Skalla-Grímsson:

Látum sverð okkar glitra,
þú sem litar tennur úlfsins;
við eigum afrek að vinna
á líknartíma fiska dalsins.

39

Hvernig á að kenna manninn? Mann á að kenna við verk sín, það sem hann veitir, þiggur eða gerir. Einnig má kenna hann við eignir sínar og það sem hann hefur gefið, svo og ættirnar sem hann er kominn af og þær sem frá honum eru komnar.

Hvernig á að kenna hann við þessa hluti? Með því að kalla hann þann sem vinnur eða framkvæmir ferðir sínar eða athafnir, bardaga, sjóferðir eða veiðar, eða þann sem beitir vopnum eða skipum. Hann er þannig reynir vopnanna og viður bardaganna, en hvort tveggja merkir það sama og sá sem vinnur verk. Viður merkir tré. Reynir er líka tré. Af þessum heitum hafa skáldin kallað manninn ask, hlyn, lund eða öðrum trjáheitum í karlkyni og kennt hann við bardaga, skip eða fé.

Einnig er rétt að kenna mann við öll nöfn ása. Hann er líka kenndur við jötnanöfn, en það er yfirleitt háð eða last. Það þykir góð kenning að kenna hann við álfa.

Konu á að kenna við allan kvenbúnað, gull og gimsteina, bjór, vín eða annan drykk sem hún ber fram eða gefur, svo og drykkjarílát og alla þá hluti sem henni sæmir að vinna eða veita. Rétt er að kenna hana með því að kalla hana selju eða lág þess sem hún miðlar, en selja og lág eru tré. Þess vegna eru öll trjáheiti í kvenkyni notuð í kenningum um konur.

Kona er kennd við gimsteina eða glersteina vegna þess að í fornöld tíðkaðist sá kvenskartgripur sem kallaður var steinasörvi og konur báru um hálsinn. Nú hefur þetta verið fært yfir í kenningar þannig að kona er kennd við stein og öll steinaheiti. Kona er líka kennd við allar ásynjur, valkyrjur, nornir eða dísir. Einnig er rétt að kenna konu við allar athafnir hennar, eignir eða ætt.

40

Hvernig á að kenna gull? Með því að kalla það eld Ægis og barr Glasis, hár Sifjar, höfuðband Fullu, grát Freyju, mál, rödd og orð jötna, dropa Draupnis og regn eða skúr Draupnis eða augna Freyju, oturgjöld, nauðungargjald ásanna, sáð Fýrisvalla, þak haugs Hölga, eld allra vatna og handarinnar, grjót, sker eða glampa handarinnar.

41

Hvers vegna er gull kallað eldur Ægis? Ástæðan er þessi saga, sem áður hefur verið nefnd: Ægir þáði heimboð til Ásgarðs. Þegar hann var tilbúinn að halda heim bauð hann Óðni og öllum ásum heim til sín að þremur mánuðum liðnum. Fremstir í þeirri för voru Óðinn og Njörður, Freyr, Týr, Bragi, Víðarr og Loki, svo og ásynjurnar Frigg, Freyja, Gefjun, Skaði, Iðunn og Sif. Þór var ekki þar. Hann hafði farið austur til að drepa tröll.

Þegar goðin höfðu sest í sæti sín lét Ægir bera lýsigull inn á hallargólfið. Það birti upp og lýsti höllina eins og eldur og var notað sem ljós í veislu hans, líkt og sverðin voru höfð fyrir eld í Valhöll. Þá þráttaði Loki við öll goðin og drap þræl Ægis sem hét Fimafengur. Annar þræll hans er nefndur Eldir. Kona hans heitir Rán og þau eiga níu dætur, eins og áður hefur verið skrifað.

Í þessari veislu gekk allt af sjálfu sér, bæði matur, bjór og allur sá búnaður sem þurfti til veislunnar. Þá komust æsirnir að því að Rán átti net sem hún veiddi í alla menn sem fórust á sjó.

Þessi saga skýrir nú hvers vegna gull er kallað eldur, ljós eða birta Ægis, Ránar eða dætra Ægis. Út frá þessum kenningum er gull nú kallað eldur sjávarins og allra heita hans, enda eru Ægir og Rán líka nöfn á sjónum. Þaðan er komið að gull er nú kallað eldur vatna eða ár og kennt við öll árheiti.

Um þessi heiti hefur farið eins og önnur heiti og kenningar: Yngri skáld hafa ort eftir fordæmi gömlu skáldanna, eins og það birtist í kvæðum þeirra, en síðan fært kenningarnar yfir á svið sem þeim þóttu líkjast því sem áður hafði verið ort um, eins og vatnið líkist sjónum, áin vatninu og lækurinn ánni. Þess vegna kallast allt það nýgervingar þegar heiti er fært lengra en áður eru dæmi um, og allt slíkt þykir gott ef það samræmist líkindum og eðli hlutanna. Svo kvað Bragi skáld:

Eld olnbogastraumsins þáði ég
af höfðingja við drykkju;
það gaf mér stillir fjalla Fjölnis
ásamt drykkjarbikar.

42

Hvers vegna er gull kallað barr eða lauf Glasis? Í Ásgarði, fyrir dyrum Valhallar, stendur lundur sem kallast Glasir. Allt lauf hans er úr rauðu gulli, eins og hér er kveðið:

Glasir stendur
með gullnu laufi
fyrir sölum Sigtýs.

Hann er fegurstur trjáa meðal goða og manna.

43

Hvers vegna er gull kallað hár Sifjar? Loki Laufeyjarson hafði gert það af illgirni að klippa allt hárið af Sif. Þegar Þór varð þess var tók hann Loka og ætlaði að brjóta hvert bein í honum. Þá sór Loki að fá svartálfa til að gera Sif hár úr gulli sem myndi vaxa eins og annað hár.

Eftir það fór Loki til dverganna sem heita Ívaldasynir. Þeir gerðu hárið, Skíðblaðni og spjótið sem Óðinn átti og heitir Gungnir. Þá lagði Loki höfuð sitt að veði við dverginn Brokk um að Sindri, bróðir hans, gæti ekki gert þrjá jafngóða gripi og þessa.

Þegar þeir komu í smiðjuna lagði Sindri svínskinn í aflinn og bað Brokk að blása og hætta ekki fyrr en hann tæki úr aflinum það sem hann hafði lagt í hann. Um leið og hann var genginn úr smiðjunni og Brokkur blés settist fluga á hönd hans og beit hann. Hann hélt þó áfram að blása þar til smiðurinn tók úr aflinum. Það var göltur með burst úr gulli.

Því næst lagði hann gull í aflinn og bað Brokk að blása og hætta ekki fyrr en hann kæmi aftur. Síðan gekk hann burt. Þá kom flugan, settist á háls Brokks og beit nú helmingi fastar en áður. Hann hélt samt áfram að blása þar til smiðurinn tók gullhringinn sem heitir Draupnir úr aflinum.

Þá lagði hann járn í aflinn, bað Brokk að blása og sagði að verkið myndi ónýtast ef blásturinn stöðvaðist. Þá settist flugan milli augna Brokks og beit augnlokin. Þegar blóðið rann í augun svo að hann sá ekkert greip hann snöggt til hendinni meðan belgurinn seig niður og sópaði flugunni af sér. Þá kom smiðurinn og sagði að nú hefði munað mjóu að allt í aflinum ónýttist. Síðan tók hann hamar úr aflinum.

Hann afhenti þá Brokki bróður sínum alla gripina og bað hann að fara með þá til Ásgarðs og fá úr veðmálinu skorið. Þegar þeir Loki báru fram gripina settust æsirnir á dómsæti. Ákvörðun Óðins, Þórs og Freys átti að gilda.

Loki gaf þá Óðni spjótið Gungni, Þór hárið sem Sif átti að fá og Frey Skíðblaðni. Hann útskýrði eiginleika allra gripanna: Spjótið nam aldrei staðar þegar því var stungið, hárið festist í hörundinu um leið og það kom á höfuð Sifjar og Skíðblaðnir fékk byr um leið og seglið var dregið upp, hvert sem halda skyldi. Einnig mátti brjóta hann saman eins og dúk og hafa í pung sínum ef maður vildi.

Þá bar Brokkur fram sína gripi. Hann gaf Óðni hringinn og sagði að níundu hverja nótt myndu drjúpa af honum átta hringir, allir jafnþungir honum sjálfum. Frey gaf hann göltinn og sagði að hann gæti hlaupið um loft og yfir sjó nótt og dag hraðar en nokkur hestur. Aldrei yrði svo dimmt að næturlagi eða í myrkheimum að ekki væri næg birta þar sem hann færi, svo mjög lýsti af burstinni.

Síðan gaf hann Þór hamarinn og sagði að hann gæti slegið með honum eins fast og hann vildi, hvað sem fyrir væri, án þess að hamarinn bilaði. Ef hann kastaði honum myndi hann aldrei missa marks og aldrei fljúga svo langt að hann kæmi ekki aftur í höndina. Ef hann vildi yrði hamarinn svo lítill að hann gæti haft hann innan klæða. Sá galli var þó á honum að skaftið var heldur stutt.

Þeir dæmdu hamarinn bestan allra gripanna og mestu vörnina gegn hrímþursum. Því dæmdu þeir að dvergurinn ætti það sem lagt hafði verið að veði. Þá bauð Loki að kaupa höfuð sitt laust, en dvergurinn sagði að það kæmi ekki til greina.

„Taktu mig þá,“ sagði Loki. En þegar dvergurinn ætlaði að taka hann var hann kominn víðs fjarri. Loki átti skó sem hann gat hlaupið á um loft og yfir sjó. Þá bað dvergurinn Þór að ná honum og það gerði hann.

Dvergurinn ætlaði þá að höggva höfuðið af Loka, en Loki sagði að hann ætti höfuðið en ekki hálsinn. Þá tók dvergurinn þveng og hníf og ætlaði að stinga göt á varir Loka og sauma munninn saman, en hnífurinn beit ekki. Hann sagði þá að alur bróður síns myndi duga betur til þess. Um leið og hann nefndi alinn var hann kominn þar og gekk í gegnum varirnar. Hann saumaði varirnar saman, en Loki reif þvenginn úr götunum. Þvengurinn sem munnur Loka var saumaður saman með heitir Vartari.

44

Hér má heyra gull kennt við höfuðband Fullu, þar sem Eyvindur skáldaspillir orti:

Hnígandi sól ennis Fullu skein
á fjöllum skips Ullar
okkur skáldum alla
ævi Hákonar.

Gull er kallað grátur Freyju, eins og áður hefur verið sagt. Svo kvað Skúli Þorsteinsson:

Margur bjóðandi hættu morðeldsins
hlaut fleiri tár Freyju um morguninn,
þar sem við felldum menn,
því að við vorum þar.

Og eins og Einar Skúlason kvað:

Þar sem grátur Mardallar liggur
milli skurðanna á legustað dalsilungsins,
berum við þrútinn skaðvald
hinnar voldugu hurðar Gauts.

Hér hefur Einar einnig kennt Freyju með því að kalla hana móður Hnossar eða konu Óðs, eins og hér:

Hinn sterki ís þaks Róða
minnkar ekki fyrir regni úr augum
rúmvinkonu Óðs; þannig öðlist
konungurinn langa ævi.

Og enn þannig:

Ég fæ að ráða yfir frægu barni Hörnar,
dýrmætan grip fengum við;
skjaldarsverðið gnæfir á gullvöfðum
skaðvaldi brimrótsins;
frænka Freys ber skafla
af augabrúnum móður sinnar;
sá sem fóðrar svan bardagans
veitti mér sáð Fróða.

Hér kemur líka fram að kenna má Freyju með því að kalla hana systur Freys. Og enn þannig:

Gagnleg vörn bauðst mér með barni dóttur Njarðar;
sjávarbálið var nálægt stálinu;
fyrir þetta hrósa ég
höfðingjanum mjög.

Hér er hún kölluð dóttir Njarðar. Og enn þannig:

Herskár knýjandi þings Váfaðar,
sá sem eykur hreysti,
gaf mér hina máttugu
dóttur Vanabrúðar;
voldugur stjórnandi sverðsins leiddi
mey Gefnar í sæng til skáldsins,
drifna glóðum af leið
svana Gautreks.

Hér er hún kölluð Gefn og Vanabrúður. Rétt er að kenna grátinn við öll nöfn Freyju og kalla þannig gullið. Þessum kenningum er breytt á marga vegu: Gull er kallað hagl, regn, él, dropar, skúrir eða fossar augna hennar, kinna, vanga, augabrúna eða augnloka.

45

Hér má heyra að gull er kallað orð eða rödd jötna, eins og áður hefur verið sagt. Svo kvað Bragi skáld:

Þann þriðja, ólastaða, átti ég að vini,
verstan við rödd Ála
undirkúlu fisksins,
en bestan við mig.

Hann kallaði stein undirkúlu fisksins, jötun Ála steinsins og gull rödd jötuns.

46

Hvers vegna er gull kallað oturgjöld? Sagt er að þegar æsirnir Óðinn, Loki og Hænir fóru að kanna heiminn hafi þeir komið að á nokkurri og gengið með henni að fossi. Við fossinn var otur sem hafði tekið lax úr fossinum og át hann hálfsofandi. Þá tók Loki upp stein, kastaði honum í oturinn og hæfði hann í höfuðið. Loki hrósaði sér þá af veiðinni, því að hann hefði veitt bæði otur og lax í einu höggi. Þeir tóku laxinn og oturinn og báru með sér. Síðan komu þeir að bæ nokkrum og gengu inn. Bóndinn sem þar bjó hét Hreiðmar. Hann var mikill fyrir sér og mjög göldróttur. Æsir báðu um næturgistingu þar, sögðust hafa nægan mat meðferðis og sýndu bóndanum veiði sína. Þegar Hreiðmar sá oturinn kallaði hann á syni sína, Fáfni og Regin, og sagði að Otur, bróðir þeirra, hefði verið drepinn og hverjir hefðu gert það. Feðgarnir gengu nú að ásunum, handsömuðu þá og bundu og sögðu þeim að oturinn væri sonur Hreiðmars. Æsir buðu sér til lausnar eins mikið fé og Hreiðmar sjálfur vildi ákveða. Um það sættust þeir og staðfestu með eiðum.

Þá var oturinn fleginn. Hreiðmar tók oturbelginn og sagði þeim að þeir skyldu fylla hann af rauðu gulli og hylja hann síðan allan með gulli. Það skyldu vera sættir þeirra. Óðinn sendi þá Loka í Svartálfaheim og kom hann til dvergs sem heitir Andvari. Hann var í fisklíki í vatni. Loki handsamaði hann og krafði hann um allt gullið sem hann átti í steini sínum sem lausnargjald. Þegar þeir komu inn í steininn bar dvergurinn fram allt gullið sem hann átti, og var það mikið fé. Þá skaut dvergurinn einum litlum gullhring undir handlegg sér. Loki sá það og bað hann að láta hringinn af hendi. Dvergurinn bað hann að taka ekki af sér hringinn og sagðist geta aukið auð sinn með honum ef hann fengi að halda honum. Loki sagði að hann skyldi ekki halda eftir einum peningi, tók af honum hringinn og gekk út. En dvergurinn sagði að hringurinn skyldi verða hverjum þeim að bana sem ætti hann. Loki sagði að sér þætti það gott og að álögin gætu þess vegna haldist, því að hann ætlaði að segja þeim frá þeim sem tæki við gullinu.

Hann fór á brott, kom til Hreiðmars og sýndi Óðni gullið. Þegar Óðinn sá hringinn þótti honum hann fagur og tók hann frá, en afhenti Hreiðmari gullið. Hreiðmar fyllti þá oturbelginn eins og hann frekast gat og reisti hann upp þegar hann var fullur. Óðinn gekk þá að og ætlaði að hylja belginn með gullinu. Síðan sagði hann Hreiðmari að athuga hvort belgurinn væri nú allur hulinn. Hreiðmar leit á hann og skoðaði vandlega. Hann sá eitt veiðihár og bað um að það yrði hulið, en að öðru leyti væri sættum þeirra lokið. Þá tók Óðinn fram hringinn, huldi veiðihárið og sagði að nú væru þeir lausir undan oturgjöldunum. Þegar Óðinn hafði tekið spjót sitt og Loki skóna sína og þeir þurftu ekkert lengur að óttast sagði Loki að það skyldi rætast sem Andvari hafði mælt, að hringurinn og gullið skyldu verða eiganda sínum að bana. Það gekk síðar eftir. Nú hefur verið sagt hvers vegna gull er kallað oturgjöld, nauðgjald ásanna eða rógmálmur.

47

Hvað er fleira að segja af gullinu? Hreiðmar tók þá við gullinu í bætur fyrir son sinn, en Fáfnir og Reginn kröfðust hluta þess í bætur fyrir bróður sinn. Hreiðmar vildi ekki láta þá fá einn einasta pening af gullinu. Bræðurnir réðu þá af í illsku sinni að drepa föður sinn til að ná gullinu. Síðan krafðist Reginn þess að Fáfnir skipti gullinu jafnt á milli þeirra. Fáfnir svaraði að lítil von væri til þess að hann deildi gullinu með bróður sínum þegar hann hefði drepið föður sinn til að ná því. Hann bað Regin að fara á brott, annars myndi fara fyrir honum eins og Hreiðmari. Fáfnir hafði þá tekið hjálm sem Hreiðmar hafði átt og sett á höfuð sér. Hann var kallaður ægishjálmur og öll lifandi kvikindi sem sáu hann urðu hrædd. Hann hafði líka tekið sverðið sem heitir Hrotti. Reginn hafði sverðið sem kallað er Refill. Hann flúði þá á brott, en Fáfnir fór upp á Gnitaheiði, gerði sér þar bæli, breytti sér í orm og lagðist á gullið.

Reginn fór þá til Hjálpreks konungs á Þjóði og gerðist smiður hans. Þar tók hann Sigurð í fóstur, son Sigmundar Völsungssonar og Hjördísar Eylimadóttur. Sigurður var fremstur allra herkonunga að ætterni, afli og hugrekki. Reginn sagði honum hvar Fáfnir lægi á gullinu og hvatti hann til að sækja það. Þá smíðaði Reginn sverðið sem heitir Gram. Það var svo hvasst að þegar Sigurður brá því niður í rennandi vatn skar það í sundur ullarlagð sem rak með straumnum að egginni. Því næst klauf Sigurður steðja Regins með sverðinu alveg niður í stokkinn.

Eftir það fóru Sigurður og Reginn á Gnitaheiði. Sigurður gróf þá gryfju á leið Fáfnis og settist í hana. Þegar Fáfnir skreið til vatns og kom yfir gryfjuna rak Sigurður sverðið í gegnum hann, og varð það honum að bana. Þá kom Reginn að og sagði að Sigurður hefði drepið bróður sinn. Hann bauð honum að sættast með því að Sigurður tæki hjarta Fáfnis og steikti það yfir eldi. Reginn lagðist hins vegar niður, drakk blóð Fáfnis og lagðist síðan til svefns. Þegar Sigurður steikti hjartað og hélt að það væri fullsteikt snerti hann það með fingrinum til að finna hversu hart það væri. En þegar froðan rann úr hjartanu á fingurinn brenndi hann sig og stakk fingrinum í munninn. Þegar hjartablóðið kom á tunguna skildi hann fuglamál og heyrði hvað igðurnar sem sátu í trjánum sögðu. Þá sagði ein:

Þarna situr Sigurður,
blóði stokkin,
hjarta Fáfnis
steikir yfir eldi;
vitur þætti mér
hringagjafinn
ef hann æti
hinn skínandi lífsvöðva.

Þarna liggur Reginn, sagði önnur,
og leggur á ráðin með sjálfum sér,
vill svíkja unga manninn
sem treystir honum,
setur af reiði
saman svikul orð,
vill sá sem bölið smíðar
hefna bróður síns.

Þá gekk Sigurður að Regin og drap hann. Síðan gekk hann að hesti sínum, sem heitir Grani, og reið þar til hann kom að bæli Fáfnis. Þar tók hann gullið, batt það í klyfjar, lagði þær á bak Grana, steig sjálfur á bak og reið leiðar sinnar. Nú hefur verið sagt hvaða saga liggur að baki því að gull er kallað bæli eða bústaður Fáfnis, málmur Gnitaheiðar eða byrði Grana.

48

Sigurður reið síðan þar til hann fann hús á fjallinu. Þar inni svaf kona með hjálm og í brynju. Hann brá sverðinu og skar brynjuna af henni. Þá vaknaði hún og sagðist heita Hildur. Hún er kölluð Brynhildur og var valkyrja. Sigurður reið þaðan og kom til konungs sem hét Gjúki. Kona hans hét Grímhildur. Börn þeirra voru Gunnar, Högni, Guðrún og Guðný. Guttormur var stjúpsonur Gjúka. Þar dvaldi Sigurður lengi. Síðan kvæntist hann Guðrúnu Gjúkadóttur, en Gunnar og Högni sórust í fóstbræðralag við hann.

Því næst fóru Sigurður og synir Gjúka til Atla Buðlasonar til að biðja Brynhildar, systur hans, til handa Gunnari. Hún bjó á Hindarfjalli og um sal hennar lék logandi eldur. Hún hafði heitið því að giftast aðeins þeim manni sem þyrði að ríða gegnum logann. Þá riðu Sigurður og Gjúkungar, sem einnig eru kallaðir Niflungar, upp á fjallið, og átti Gunnar að ríða gegnum logann. Hann átti hest sem heitir Goti, en sá hestur þorði ekki að stökkva í eldinn. Þá skiptu Sigurður og Gunnar um útlit og nöfn, því að Grani vildi engan mann bera nema Sigurð. Sigurður steig þá á bak Grana og reið gegnum logann. Um kvöldið gekk hann að eiga Brynhildi. Þegar þau fóru í rúmið dró hann sverðið Gram úr slíðrum og lagði á milli þeirra. Um morguninn, þegar hann fór á fætur og klæddi sig, gaf hann Brynhildi í morgungjöf gullhringinn sem Loki hafði tekið af Andvara, en tók annan hring af hendi hennar til minja. Sigurður steig þá á hest sinn og reið til félaga sinna. Hann og Gunnar skiptu aftur um útlit og fóru heim til Gjúka með Brynhildi. Sigurður átti tvö börn með Guðrúnu, Sigmund og Svanhildi.

49

Einu sinni gengu Brynhildur og Guðrún að vatni til að lýsa hár sitt. Þegar þær komu að ánni óð Brynhildur út í hana frá bakkanum og sagði að hún vildi ekki fá á höfuðið vatn sem rynni úr hári Guðrúnar, því að hún ætti hugrakkari eiginmann. Guðrún gekk þá út í ána á eftir henni og sagði að hún mætti fremur þvo hár sitt ofar í ánni, því að hún ætti þann mann sem hvorki Gunnar né nokkur annar í heiminum jafnaðist á við að hreysti. Hann hefði drepið Fáfni og Regin og tekið arf eftir þá báða.

Þá svaraði Brynhildur: „Meira er varið í það að Gunnar reið gegnum logann, en það þorði Sigurður ekki.“

Guðrún hló þá og sagði: „Heldurðu að Gunnar hafi riðið gegnum logann? Ég held að sá hafi gengið í rúmið til þín sem gaf mér þennan gullhring. En gullhringurinn sem þú ert með á hendinni og fékkst í morgungjöf heitir Andvaranautur, og ég held að Gunnar hafi ekki sótt hann á Gnitaheiði.“

Þá þagnaði Brynhildur og gekk heim. Eftir þetta hvatti hún Gunnar og Högna til að drepa Sigurð. En af því að þeir höfðu svarið Sigurði eiða hvöttu þeir Guttorm, bróður sinn, til að drepa hann. Hann rak sverð í gegnum Sigurð sofandi. Þegar Sigurður fékk sárið kastaði hann sverðinu Gram á eftir Guttormi, svo að það skar hann sundur í miðju. Þar féll Sigurður og þriggja ára sonur hans, Sigmundur, sem þeir drápu. Eftir það lagði Brynhildur sig með sverði og var brennd með Sigurði. Gunnar og Högni tóku þá arf Fáfnis og Andvaranaut og réðu síðan löndunum.

50

Atli konungur Buðlason, bróðir Brynhildar, gekk þá að eiga Guðrúnu, sem Sigurður hafði átt, og þau eignuðust börn. Atli konungur bauð síðan Gunnari og Högna til sín og þeir þáðu heimboðið. Áður en þeir fóru að heiman földu þeir gullið, Fáfnisarfinn, í Rín og það gull hefur aldrei fundist síðan. Atli konungur hafði safnað liði og barðist við Gunnar og Högna, sem voru teknir höndum. Atli konungur lét skera hjartað úr Högna lifandi. Það varð honum að bana. Hann lét kasta Gunnari í ormagarð, en honum var laumað hörpu og hann lék á hana með tánum, því að hendur hans voru bundnar. Hann lék svo á hörpuna að allir ormarnir sofnuðu nema ein naðra. Hún skreið að honum og beit hann við brjóskenda bringubeinsins svo að höfuð hennar smaug inn í líkamsholið. Þar hékk hún föst í lifrinni þar til hann dó. Gunnar og Högni eru kallaðir Niflungar og Gjúkungar. Þess vegna er gull kallað fjársjóður eða arfur Niflunga.

Skömmu síðar drap Guðrún tvo syni sína og lét gera drykkjarker úr hauskúpum þeirra, búin gulli og silfri. Síðan var haldin erfisveisla eftir Niflunga. Í þeirri veislu lét Guðrún bera Atla konungi mjöð í þessum kerum og var hann blandaður blóði drengjanna. Hjörtu þeirra lét hún steikja og færa konunginum að borða. Þegar því var lokið sagði hún honum sjálfum frá því með mörgum ljótum orðum. Ekki skorti áfengan drykk og sofnuðu flestir þar sem þeir sátu. Um nóttina gekk hún að konunginum þar sem hann svaf og með henni sonur Högna. Þau réðust á hann og drápu hann. Síðan kveiktu þau í höllinni og fólkið sem þar var inni brann.

Eftir þetta fór hún til sjávar og hljóp í sjóinn til að fyrirfara sér, en hana rak yfir fjörðinn og að landi sem Jónakur konungur átti. Þegar hann sá hana tók hann hana til sín og gekk að eiga hana. Þau eignuðust þrjá syni sem hétu Sörli, Hamðir og Erpur. Þeir voru allir með hrafnsvart hár eins og Gunnar og Högni og aðrir Niflungar. Þar ólst einnig upp Svanhildur, dóttir Sigurðar unga, og var hún allra kvenna fegurst. Jörmunrekur konungur hinn ríki frétti af því. Hann sendi son sinn, Randvé, til að biðja hennar fyrir sína hönd. Þegar hann kom til Jónakurs var Svanhildur afhent honum og átti hann að færa hana Jörmunreki konungi. Þá sagði Bikki jarl að betur færi á því að Randvér ætti Svanhildi, því að þau væru bæði ung en Jörmunrekur gamall. Unga fólkinu líkaði þessi ráðagerð vel. Því næst sagði Bikki konunginum frá þessu. Jörmunrekur konungur lét þá taka son sinn og leiða til gálga. Randvér tók þá hauk sinn, reitti af honum fjaðrirnar og bað um að hann yrði sendur föður sínum. Síðan var hann hengdur. Þegar Jörmunrekur konungur sá haukinn hugsaði hann með sér að eins og haukurinn væri ófleygur og fjaðralaus, þannig væri ríki hans máttvana, þar sem hann væri gamall og sonarlaus. Þegar Jörmunrekur konungur reið úr skóginum með hirð sinni að loknum veiðum sá hann Svanhildi þar sem hún sat og greiddi sér hárið. Þá riðu þeir á hana og tróðu hana til bana undir hófum hestanna.

Þegar Guðrún frétti þetta eggjaði hún syni sína til að hefna Svanhildar. Þegar þeir bjuggust til ferðar fékk hún þeim brynjur og hjálma svo sterka að járn myndi ekki bíta á. Hún lagði þeim þau ráð að þegar þeir kæmu til Jörmunreks konungs skyldu þeir ganga að honum sofandi um nótt. Sörli og Hamðir skyldu höggva af honum hendur og fætur, en Erpur höfuðið. Þegar þeir voru komnir af stað spurðu þeir Erp hvaða hjálp þeir mættu vænta af honum ef þeir hittu Jörmunrek konung. Hann svaraði að hann myndi hjálpa þeim eins og hönd hjálpaði fæti. Þeir sögðu að fótur fengi engan stuðning af hönd. Þeir voru svo reiðir móður sinni fyrir að hafa fylgt þeim úr hlaði með heiftarorðum að þeir vildu gera það sem henni þætti verst. Þeir drápu því Erp, því að honum unni hún mest. Skömmu síðar skrikaði Sörla annar fóturinn á göngu og hann studdi sig með hendinni. Þá sagði hann: „Nú hjálpaði höndin fætinum. Betra væri nú að Erpur væri á lífi.“

Þegar þeir komu að Jörmunreki konungi um nótt þar sem hann svaf og hjuggu af honum hendur og fætur vaknaði hann og kallaði á menn sína og bað þá að vakna. Þá sagði Hamðir: „Nú væri höfuðið af ef Erpur væri á lífi.“ Hirðmennirnir stóðu þá upp og réðust á þá en gátu ekki unnið á þeim með vopnum. Þá kallaði Jörmunrekur að berja skyldi þá með grjóti. Það var gert og þar féllu Sörli og Hamðir. Þá var líka öll ætt Gjúka og allir afkomendur hans látnir. Þess vegna er brynja kölluð klæði eða klæðnaður Hamðis og Sörla.

51

Eftir Sigurð unga lifði dóttir hans, Áslaug, sem ólst upp hjá Heimi í Hlymdölum, og frá henni eru komnar stórar ættir. Sagt er að Sigmundur Völsungsson hafi verið svo hraustur að hann gat drukkið eitur án þess að verða meint af. Sinfjötli sonur hans og Sigurður höfðu hins vegar svo harða húð að eitur skaðaði þá ekki þótt það kæmi utan á þá bera. Þess vegna kvað Bragi skáld svo:

Þá hékk á öngli þess
sem bauð mönnum hins forna Litar fangbrögð
hlykkjóttur áll, hringaður,
áll Völsunga drykkjar.

Flest skáld hafa ort eftir þessum sögum og sótt til þeirra ýmsa þætti. Bragi gamli orti um fall Sörla og Hamðis í drápunni sem hann orti um Ragnar loðbrók.

Jörmunrekur vaknaði þá
við vondan draum
með blóði drifnum hersveitum
í sverðaflóði;
bardagi varð í húsi
föður Randvés,
þegar hrafnsvartir bræður Erps
hefndu harma sinna.

Líkadögg flaut yfir bekkina
á salargólfinu með blóði bardagaálfsins,
þar sem sjá mátti afhöggnar
hendur jafnt sem fætur;
hann féll á höfuðið í blóði
blandaðan brunn ölskálanna;
það er málað á laufi
runna landa Leifa.

Þar stóðu og umkringdu
ker gólfskips konungsins
siglur segls Naglfara,
sem voru án sauma;
fljótt voru Sörli
og Hamðir, samkvæmt sameiginlegu ráði,
barðir með hörðum axlarhnúðum
vinkonu Hergauts.

Sá sem dreifði stálaflaumi
lét berja niðja Gjúka harkalega,
þegar þeir vildu svipta lífi
ástmann Fuglhildar;
allir launuðu sonum Jónakurs
fagurslóð birkis blárra serkja;
höfuðhögg dundu
og sverðseggjar glumdu.

Ég sé þetta fall manna
á fögrum skildinum.
Ragnar gaf mér mána hests Ræs
og fjölda sagna.

52

Hvers vegna er gull kallað mjöl Fróða? Því veldur þessi saga: Skjöldur hét sonur Óðins og frá honum eru Skjöldungar komnir. Hann átti heima og réð ríkjum þar sem nú heitir Danmörk en var þá kallað Gotland. Skjöldur átti son sem hét Friðleifur og tók við ríkinu eftir hann. Sonur Friðleifs hét Fróði. Hann tók við konungdómi eftir föður sinn á þeim tíma þegar Ágústus keisari kom á friði um allan heim. Þá fæddist Kristur. Þar sem Fróði var máttugastur allra konunga á Norðurlöndum var friðurinn kenndur við hann alls staðar þar sem dönsk tunga var töluð og kalla menn hann Fróðafrið. Enginn vann öðrum mein, jafnvel þótt hann hitti þann sem hafði drepið föður hans eða bróður, hvort sem sá væri laus eða bundinn. Þá voru heldur engir þjófar eða ræningjar og lá einn gullhringur lengi á Jalangursheiði.

Fróði konungur þáði heimboð til Svíþjóðar hjá konungi sem nefndur er Fjölnir. Þar keypti hann tvær ambáttir sem hétu Fenja og Menja. Þær voru stórar og sterkar. Á þeim tíma fundust í Danmörku tveir kvarnarsteinar svo stórir að enginn hafði afl til að snúa þeim. Sú náttúra fylgdi kvörninni að úr henni kom það sem sá sem malaði mælti fyrir um. Kvörnin hét Grotti. Hengikjöftur er nefndur sá sem gaf Fróða konungi kvörnina. Fróði konungur lét leiða ambáttirnar að kvörninni og bað þær að mala gull. Það gerðu þær og möluðu fyrst gull, frið og hamingju handa Fróða. Hann leyfði þeim ekki lengri hvíld eða svefn en þann tíma sem gaukurinn þagði eða tók að kveða eitt ljóð. Sagt er að þær hafi kveðið ljóðin sem kölluð eru Gróttasöngur og hefjast svona:

Nú erum við komnar
til húsa konungs,
við tvær sem sjáum fram í tímann,
Fenja og Menja;
hjá Fróða,
syni Friðleifs,
eru þessar voldugu meyjar
hafðar í ánauð.

Áður en kvæðinu lauk möluðu þær her gegn Fróða. Þá nótt kom þar sækonungur sem hét Mýsingur, drap Fróða og tók mikið herfang. Þar með lauk Fróðafriði. Mýsingur tók með sér Grotta og einnig Fenju og Menju og bað þær að mala salt. Um miðja nótt spurðu þær hvort Mýsingur væri ekki orðinn leiður á salti. Hann bað þær að mala lengur. Þær höfðu aðeins malað stutta stund þegar skipið sökk. Eftir varð svelgur í hafinu þar sem sjórinn fellur ofan í kvarnaraugað. Þá varð sjórinn saltur.

53

Hvers vegna er gull kallað sáð Kraka? Hrólfur kraki er nefndur konungur í Danmörku. Hann var frægastur fornkonunga, einkum fyrir örlæti, hreysti og lítillæti. Til marks um lítillæti hans er oft sögð saga af litlum og fátækum dreng sem hét Vöggur. Hann kom í höll Hrólfs konungs. Konungurinn var þá ungur að árum og grannvaxinn. Vöggur gekk fyrir hann og horfði upp á hann. Þá sagði konungurinn: „Hvað viltu segja, drengur, fyrst þú horfir svona á mig?“ Vöggur svaraði: „Þegar ég var heima heyrði ég sagt að Hrólfur konungur í Hleiðru væri mestur maður á Norðurlöndum, en nú situr hér í hásæti einn lítill kraki og þið kallið hann konung.“ Þá svaraði konungurinn: „Þú hefur gefið mér nafn, drengur. Ég skal heita Hrólfur kraki. En venjan er að gjöf fylgi nafngjöf. Nú sé ég að þú hefur enga gjöf að færa mér við nafngjöfina sem mér þætti góð. Því skal sá gefa hinum sem hefur efni á.“ Hann tók gullhring af hendi sér og gaf honum. Þá sagði Vöggur: „Gefðu heill allra konunga, og því heiti ég að drepa þann mann sem verður þér að bana.“ Þá hló konungurinn og sagði: „Lítið gleður Vögg.“

54

Önnur saga var sögð um hreysti Hrólfs kraka. Konungur að nafni Aðils réð fyrir Uppsölum. Hann átti Yrsu, móður Hrólfs kraka. Hann átti í deilum við konunginn sem réð yfir Noregi og hét Áli. Þeir ákváðu að heyja orrustu á ísi vatnsins sem heitir Vænir. Aðils konungur sendi Hrólfi kraka, stjúpsyni sínum, boð um að koma sér til hjálpar. Hann hét öllum her hans launum meðan leiðangurinn stæði, en konungurinn sjálfur skyldi fá þrjá dýrgripi sem hann veldi úr Svíþjóð.

Hrólfur konungur komst ekki vegna ófriðarins sem hann átti í við Saxa, en sendi þó Aðils berserkina sína tólf. Meðal þeirra voru Böðvar bjarki og Hjalti hugprúði, Hvítserkur hvati, Vöttur, Véseti og bræðurnir Svipdagur og Beiguður. Í þeirri orrustu féllu Áli konungur og mikill hluti liðs hans. Aðils konungur tók þá af líki hans hjálminn Hildisvín og hest hans Hrafn.

Berserkir Hrólfs kraka báðu þá um laun sín, þrjú pund gulls hver þeirra. Auk þess báðu þeir um að fá að færa Hrólfi kraka dýrgripina sem þeir höfðu valið handa honum. Það voru hjálmurinn Hildigöltur og brynjan Finnsleif, sem járn vann ekki á, og gullhringurinn sem kallaður var Svíagrís og forfeður Aðils höfðu átt mann fram af manni. En konungur neitaði að afhenda nokkurn gripanna og greiddi þeim ekki heldur launin. Berserkirnir fóru burt, óánægðir með sinn hlut, og sögðu Hrólfi kraka hvernig komið var.

Hann bjó þegar för sína til Uppsala. Þegar hann hafði siglt skipum sínum upp í ána Fýri reið hann til Uppsala ásamt berserkjunum tólf, allir án griðatryggingar. Yrsa, móðir hans, tók honum fagnandi og fylgdi honum til gistiskála, en ekki til hallar konungs. Þar voru kveiktir eldar fyrir þá og þeim gefinn bjór að drekka. Þá komu menn Aðils konungs inn, báru eldivið á eldinn og gerðu hann svo mikinn að fötin sviðnuðu utan af Hrólfi og mönnum hans. Þeir sögðu: „Er það satt að Hrólfur kraki og berserkir hans flýi hvorki eld né járn?“

Þá spratt Hrólfur kraki á fætur og allir hinir með honum. Hann sagði:

Aukum enn eldana
í húsum Aðils.

Hann tók skjöld sinn, kastaði honum á eldinn og stökk yfir eldinn meðan skjöldurinn brann. Hann sagði enn:

Sá flýr ekki eldinn
sem stekkur yfir hann.

Menn hans fóru hver á eftir öðrum á sama hátt. Þeir tóku líka þá sem höfðu aukið eldinn og köstuðu þeim á hann. Þá kom Yrsa og fékk Hrólfi kraka dýrshorn fullt af gulli og þar að auki hringinn Svíagrís. Hún bað þá að ríða burt til liðs síns. Þeir stukku á hesta sína og riðu niður á Fýrisvelli. Þá sáu þeir að Aðils konungur reið á eftir þeim með her sinn fullvopnaðan og ætlaði að drepa þá.

Hrólfur kraki stakk þá hægri hendinni niður í hornið, tók gullið og sáði því um alla götuna. Þegar Svíar sáu það stukku þeir úr söðlunum og tók hver það sem hann náði í. En Aðils konungur bað þá að ríða áfram og reið sjálfur af kappi. Hestur hans hét Slöngvir og var allra hesta fljótastur. Hrólfur kraki sá þá að Aðils konungur nálgaðist hann. Hann tók hringinn Svíagrís, kastaði honum til hans og bað hann að þiggja að gjöf. Aðils konungur reið að hringnum, krækti í hann með spjótsoddinum og renndi honum upp á fal spjótsins. Hrólfur kraki sneri sér þá við og sá þegar hann laut niður. Þá sagði hann: „Nú hef ég fengið þann sem ríkastur er meðal Svía til að beygja sig eins og svín.“ Þannig skildu þeir.

Af þessum sökum er gull kallað sáð Kraka eða Fýrisvalla. Svo kvað Eyvindur skáldaspillir:

Við bárum, Ullur bardagalauksins,
á fjöllum hauka
fræ Fýrisvalla
alla ævi Hákonar.

Eins og Þjóðólfur kvað:

Konungurinn sáir fræjum sonar Yrsu
handa hirð sinni
á skínandi hringaplægðan,
brattan akur hnúavitru fuglanna.
Hinn lastlausi landstjóri eys
björtu byggi Kraka
á hold sjávarjarðar,
hauksklappir mínar.

55

Sagt er að konungurinn sem nefndur er Hölgi, og Hálogaland er kennt við, hafi verið faðir Þorgerðar Hölgabrúðar. Þeim báðum voru færðar blótfórnir. Haugur Hölga var hlaðinn þannig að eitt lag var úr gulli eða silfri — það voru fórnargjafirnar — en annað úr mold og grjóti. Svo kvað Skúli Þorsteinsson:

Þegar ég rauðlitaði þakeld Reifnis
fyrir Svölð til að afla auðs,
safnaði ég haugþökum hins hersækna
Hölga saman í bauga.

56

Í hinum fornu Bjarkamálum eru talin mörg heiti á gulli. Þar segir svo:

Hinn örlátasti konungur
auðgaði hirð sína
með erfiðisverki Fenju,
Miðgarði Fáfnis,
glóandi barri Glasis,
fagurri byrði Grana,
dýrum svita Draupnis,
dúni Grafvitnis.

Örlátur konungurinn útbýtti,
mennirnir tóku við,
hárfestum Sifjar,
ísi bogans,
sorglegum otursgjöldum,
tárum Mardallar,
eldi Órunar,
glitrandi máli Iðja.

Orrustugjafinn gladdi,
við gengum fagurbúnir,
með þingræðum Þjaza
fjölmennar hersveitir,
með rauðum málmi Rínar,
deiluefni Niflunga,
hinn orrustudjarfi konungur.
Hann hlífði þó ekki Baldri.

Gull er í kenningum kallað eldur handar, liðar eða handleggs af því að það er rautt, en silfur snjór, ís eða héla af því að það er hvítt. Á sama hátt má kenna gull eða silfur við sjóð, deiglu eða bræðslumót. Bæði silfur og gull má líka kalla grjót handar eða hálsmen einhvers þess manns sem var vanur að bera men. Men og hringar geta bæði verið úr silfri og gulli nema annað sé tekið fram. Eins og Þorleikur fagri kvað:

Konungurinn kastar farmi deiglunnar
á skínandi valssæti þegna sinna;
ungi konungurinn gefur glóð
handleggsins.

Og eins og Einar skálaglamm kvað:

Hinn landfrækni höfðingi Lundar
eyðir eldum liðanna.
Ég hygg að menn konungsins
skorti ekki grjót Rínar.

Svo kvað Einar Skúlason:

Bæði snjór og eldur
steins blóðglóðarinnar liggja
sitt hvorum megin við sjóðinn;
mér ber að lofa gullsins eyðanda.

Og enn kvað hann:

Dag hvern glymur, en verndari
hests Heita hefur milt hjarta,
eldur hafsins yfir hvítum
snjóskafli deiglunnar.
Aldrei getur eldur
áls hins dynjandi vegar
brætt snjó skálanna; hinn fremsti herfellir
sýnir alla framtakssemi.

Hér er gull kallað eldur áls hins dynjandi vegar, en silfur snjór skálanna. Svo kvað Þórður Mæraskáld:

Hermóður, hinn glaði gjafari
hrauns handanna, sér góðan föður
í eyðanda gullþráðanna,
sem átti bæli slöngunnar.

57

Maður er kallaður brjótur gullsins, eins og Óttar svarti kvað:

Ég þarf að njóta góðmennsku
þess sem brýtur glóð bardagans.
Hér inni er hin dugmikla
hirð hjá vitrum konungi.

Eða gullsendir, eins og Einar skálaglamm kvað:

Gullgjafinn lætur jarðbúa
njóta mjaðar Yggs;
konungurinn gleður drengjahópinn,
ég fæ að njóta velvildar hans.

Gullvörpuður, eins og Þorleikur kvað:

Gullvörpuðurinn vinnur sér
hollustu hirðar konungs með gerðum sínum.

Gullstríðir, eins og Þorvaldur blönduskáld kvað:

Gullstríðirinn stráir glóðum
handleggsins; konungurinn gefur rauðan auð,
eyðandi óþjóðarinnar dreifir
farmi Grana.

Gullskati, eins og hér:

Ég fann örlátan gullgjafa;
lokin er tíu erinda drápa
um tré eldsins
á vegi bardagavitans.

58

Kona er kennd við gull og kölluð selja gulls, eins og Hallar-Steinn kvað:

Sá sem dreifir rafi vegar
sefþvengsins mun lengi minnast
selju saltsins af köldum akri
galtar Viðblinda.

Hér eru hvalir kallaðir geltir Viðblinda. Hann var jötunn og dró hvali úti á hafi eins og fiska. Akur hvalanna er sjórinn, raf sjávarins er gull. Kona er selja gullsins sem hún gefur. Selja er líka heiti á tré, eins og áður er ritað að kona sé kennd við alls konar trjáheiti í kvenkyni. Hún er líka kölluð lág þess sem hún gefur. Lág er einnig heiti á tré sem fellur í skógi. Svo kvað Gunnlaugur ormstunga:

Konan var alin mönnum til ófriðar,
bardagatréð olli því;
ég þráði ákaft að eiga
lág auðsins.

Kona er kölluð mörk. Svo kvað Hallar-Steinn:

Ég hef með hefil skáldskaparins
heflað Bil ölkeranna,
fagra mörk skálanna, vandvirkur
við smíði stefknarrarins.

Tróða, eins og Steinn kvað enn:

Þú munt, granna tróða,
Sif sem varðveitir eld flóðsins,
líkt og fleiri tré Hjaðningagrjótsins,
berjast við örlög þín.

Skorða, svo kvað Ormur Steinþórsson:

Hin afar hreina skorða
fjarðarbeinsins var færð í föt.
Spjóta-Freyr vafði nýju
klæði um Hrist mjaðarins.

Stoð, eins og Steinar kvað:

Allir draumar mínir um hina örlátu
Syn hins mjúka sætis mensins hafa logið að mér;
sú stoð tungls straumsins
hefur gert mig stilltan.

Björk, eins og Ormur kvað enn:

Því að á full sonar Billings,
sem ég ber fram,
hef ég sett merki bjarkar
hins dynjandi elds hola lófans.

Eik, eins og hér:

Fagurbúin eik auðsins
stendur í vegi fyrir leik okkar.

Lind, eins og hér:

Óttalausa tré dynjandi málmskúrar,
kjarkur okkar má ekki dvína;
þannig mælti lind línsins
í landinu.

59

Maður er kenndur við tré, eins og áður er ritað, og kallaður reynir vopna eða bardaga, ferða og verka, skipa og alls þess sem hann stjórnar og reynir. Svo kvað Úlfur Uggason:

En stífur þinull jarðar,
leggur landsins, starði
fránleitur á reynanda orrustunnar
fyrir borði og blés eitri.

Viður og meiður, eins og Kormákur kvað:

Meiður drápsteinsins er mörgum fremri
í dyn spjótanna;
sverðið fær hinum bardagafúsa
Sigurði jarli land.

Lundur, svo kvað Hallfreður vandræðaskáld:

Hinn voldugi lundur skjaldareldarins,
sem ber hár sem brum,
er öskum Ullar mikið traust
austur þar.

Hér er þöllur líka nefndur. Búss, svo kvað Arnór:

Vopnatréð bað menn leggja skildi saman
að hausti, snemma í rökkrinu;
regn stríðsskýjanna dundi
yfir Rygjum alla nóttina.

Askur, eins og Refur kvað:

Hinn örláti askur hríðar Hárs,
Freyr bardagans, gekk í gullsaumaða
sæng meyjarinnar
við mikla sæmd.

Hlynur, eins og hér:

„Komdu sæll,“ heilsaði
hlynur handaríssins brynjunni þannig.

Bör, eins og Refur kvað:

Því að ég hef einráðið að bjóða
Þorsteini, ógnvaldi vígvallarins,
allan skáldskap minn;
tré sverðanna ræður því.

Stafur, eins og Óttar kvað:

Þú varðir landið, þar sem hrafninn svalt ekki,
óttalegi ógnarstafur, gegn tveimur
konungum og mönnum þeirra;
þú ert skjótur til ráða.

Þorn, eins og Arnór kvað:

Ungur hlóð þyrnir auðsins
þunga valkesti handa erninum,
en hirðmenn veittu
seðjanda arnarins lið.

60

Hvernig á að kenna orrustu? Með því að kalla hana veður vopna, hlífa, Óðins, valkyrju eða herkonunga, eða gný þeirra eða glym. Svo kvað Hornklofi:
Konungurinn háði
geirastorm við menn;
rauð sár spýttu blóði,
hræfuglar gögguðu við dyn Sköglar.

Svo kvað Eyvindur:
Og sá maður
bar í veðri Hárs
dökkan serk
hrísgrímnis.

Svo kvað Bersi:
Áður fyrr, þegar við
vorum yngri, þótti ég,
svo er sagt, vel hæfur í drífu Hlakkar
meðal runna orrustueldsins.

Svo kvað Einar:
Hinn hrausti konungur lætur
segl Hildar taka á sig
mesta glymvind Göndlar; línið brestur
þar sem hagl strengsins drífur.

Eins og Einar skálaglamm kvað:
Serkir sigurbjarkanna
skýldu ekki vel heiðursmönnum
fyrir skúrum Högna,
þótt þeir væru þéttir fyrir rimmu Hárs.

Eins og hér:
Gegn þeim sem æsir gný oddanna
setja þeir jaðar oddanetsins.

Og enn þetta:
Í glym Göndlar féllu óvinir
undir arnarhramma konungsins.

61

Vopn og herklæði á að kenna við orrustu, Óðin, valkyrjur og herkonunga. Hjálm má kalla hatt eða fald, brynju serk eða skyrtu og skjöld tjald. Skjaldborgin er kölluð höll og þak, veggur og gólf. Skildir eru einnig nefndir og kenndir við herskip: sól, tungl, lauf, leiftur eða garður skipsins. Skjöldur er líka kallaður skip Ullar eða kenndur við fætur Hrungnis, því að hann stóð á skildi. Á fornum skjöldum var algengt að mála rönd sem var kölluð baugur, og skildir eru kenndir við þann baug. Höggvopn, axir og sverð eru kölluð eldar blóðs eða sára. Sverð heita eldar Óðins, en axir nefna menn nöfnum tröllkvenna og kenna þær við blóð, sár, skóg eða tré. Stunguvopn er vel við hæfi að kenna við orma eða fiska. Skotvopn eru oft kennd við hagl, drífu eða slyddu. Öllum þessum kenningum er breytt á marga vegu, því að mest af því sem þarfnast þessara kenninga er ort í lofkvæðum. Svo kvað Víga-Glúmur:
Herinn hikaði við að ganga
fyrir brekkuna með hatta Hangatýs;
þeim þótti ekki fýsilegt
að leggja sig í hættu.

Svo kvað Einar skálaglamm:
Hjálmfaldinn bauð til bardaga
hinn vígreifi Sigvaldi,
og hinn vígdjarfi Búi,
sem fór sunnan í gný Gunnars.

Serkur Róða, eins og Tindur kvað:
Þá urðu tré brynjunnar
að kasta hringaskreyttum
gnýserk Hanga, þegar reiðmarir
Róða rastar voru rúnir.

Skyrta Hamðis, eins og Hallfreður kvað:
Ekki lítill brestur verður úti
hjá fræknum runnum öldudýrsins,
þegar hringahagl vopna Egils
skellur hart á skyrtum Hamðis.

Föt Sörla, enn eins og hann kvað:
Þaðan verða björt föt Sörla
á mönnum, það frétti ég glöggt,
rauð af blóði í skúrum
sáraelds og méla.

Tjöld Hlakkar, eins og Grettir kvað:
Þeir sem lyftu tjöldum Hlakkar
héldu nefjum Hildarveggjar saman,
og storm-Nirðir hjuggust
svo að eggjarnar snertu skegg.

Þak Róða, eins og Einar kvað:
Regni hins rammeflda svells
augnanna á beðvinu Óðs
linnir ekki fyrir þaki Róða;
megi sá konungur verða gamall.

Veggur Hildar, eins og Grettir kvað og áður er skrifað. Skipasól, eins og Einar kvað:
Ætt Ólafs rauðlitar loga
sólar skipanna á sjónum.

Borðstungl, eins og Refur kvað:
Sá dagur var fagur þegar
þeir sem dreifa olnbogaloganum
þröngvuðu fögru borðstungli
á hangandi braut hringa hjá mér.

Garður skips, eins og hér:
Sá sem eykur gný geiranna
skaut svo í gegnum steinprýddan
garð skipsins, harður í orrustu,
sem hann væri úr næfri.

Askur Ullar, eins og Þjóðólfur kvað:
Él skips Ullar ganga
aflmikil yfir konunginn,
þar sem siglur naglanna
sveiflast, klæddar slíðradúkum.

Iljablað Hrungnis, eins og Bragi kvað:
Viltu, Hrafnkell, heyra
hvernig ég ætla að lofa konunginn
og iljablað þjófs Þrúðar,
þakið litríkum myndum?

Bragi skáld kvað þetta um bauginn á skildinum:
Nema hinn mæri sonur
Sigurðar vildi veita Högna
góð gjöld fyrir hið gjallandi
hjól meyjarinnar með baug að nöf.

Hann kallaði skjöldinn hjól Hildar, en bauginn nöf hjólsins. Baugjörð, eins og Hallvarður kvað:
Konungurinn sér rauðglóandi
baugjörð broddaferðarinnar,
bogna á jaðrinum, fljúga í tvennt;
hvíti skjöldurinn brestur sundur.

Enn er svo kveðið:
Baugur sómir sér best á skildi,
en örvar á boga.

Sverð er eldur Óðins, eins og Kormákur kvað:
Orrustan svall þegar sá sem magnaði stríð,
sá sem fóðrar hest Gríðar,
gekk með gjallandi eld Gauts.
Urður kom upp úr brunninum.

Eldur hjálms, eins og Úlfur Uggason kvað:
Hin afar öfluga Hildur fjallanna
lét haf-Sleipni þramma fram,
en öflugir eldar hjálma Hrofts
felldu hest hennar.

Eldur brynju, eins og Glúmur Geirason kvað:
Vörður landsins lét þá
hvinandi eld brynjunnar,
þynntan á brýni, hvessa;
hann varði sig lífseigur gegn mönnum.

Ís skjaldar og skaði hlífar, eins og Einar kvað:
Ég fékk hjá ráðvöndum höfðingja
ís rauðra skjalda,
drifinn þey augnloka Freyju;
ég ber hjálmskaðann í hendi.

Öxi heitir tröllkona hlífa, eins og Einar kvað:
Þið sem ríðið jarðarhesti Ræfils
megið sjá glöggt hvernig
fagurlega útskornir drekarnir liggja
við augabrún Gríðar hjálmsins.

Spjót er kallað ormur, eins og Refur kvað:
Hinn grimmi myrkdreki minn,
sem eflst hefur á borði skógarins,
leikur á lófum manna
þar sem menn mætast.

Örvar eru kallaðar hagl boga, strengjar, hlífa eða orrustu, eins og Einar skálaglamm kvað:
Rögnir bogabraksins hristi
hagl úr seglum Hlakkar;
sá sem ekki þyrmir úlfum sverðsins
bjargaði hraustlega lífi sínu.

Og Hallfreður:
Og herklæði gæsar
spjóta-Rótu, þéttsett járni,
skýldu ekki þeim sem svala hungri
hesta Hanga fyrir hagli strengsins.

Og Eyvindur skáldaspillir:
Landsvörður Hörða, menn sögðu
hug þinn lítt bregðast,
þegar brynjuhaglið brast í sárunum
og álmviðarbogarnir sveigðust.

62

Orrusta er kölluð veður eða él Hjaðninga og vopn eldur eða vendir Hjaðninga. Að baki þessu liggur saga. Konungur að nafni Högni átti dóttur sem hét Hildur. Konungur sem hét Héðinn Hjarrandason tók hana að herfangi. Þá var Högni konungur farinn á konungafund. Þegar hann frétti að herjað hefði verið í ríki hans og dóttir hans tekin á brott fór hann með lið sitt að leita Héðins og frétti að hann færi norður með landi. Þegar Högni konungur kom til Noregs frétti hann að Héðinn hefði siglt vestur um haf. Högni sigldi þá á eftir honum alla leið til Orkneyja. Þegar hann kom til eyjarinnar sem heitir Háey var Héðinn þar fyrir með lið sitt.

Hildur fór þá á fund föður síns og bauð honum hálsmen til sátta fyrir hönd Héðins, en sagði jafnframt að Héðinn væri tilbúinn að berjast og að Högni gæti ekki vænst neinnar vægðar af honum. Högni svaraði dóttur sinni kuldalega. Þegar hún hitti Héðin sagði hún honum að Högni vildi engar sættir og bað hann að búa sig til orrustu. Það gerðu báðir: þeir gengu upp á eyna og fylktu liði sínu.

Þá kallaði Héðinn til Högna, tengdaföður síns, og bauð honum sættir og mikið gull í bætur. Högni svaraði þá: „Of seint býðurðu þetta, ef þú vilt sættast, því að nú hef ég dregið Dáinsleif, sem dvergarnir smíðuðu. Hún verður að verða manni að bana í hvert sinn sem hún er dregin, bregst aldrei í höggi og ekkert sár grær sem hún veldur.“

Þá sagði Héðinn: „Þú hælir þar sverðinu en ekki sigrinum. Mér þykir hvert það sverð gott sem er eiganda sínum trútt.“

Þá hófu þeir orrustuna sem kölluð er Hjaðningavíg og börðust allan þann dag. Um kvöldið fóru konungarnir til skipa sinna. En um nóttina gekk Hildur til hinna föllnu og vakti með göldrum alla þá sem höfðu dáið. Daginn eftir gengu konungarnir á vígvöllinn og börðust, og það gerðu líka allir þeir sem höfðu fallið daginn áður. Orrustan hélt þannig áfram dag eftir dag: allir sem féllu, öll vopn sem lágu á vígvellinum og einnig hlífarnar urðu að grjóti. En þegar dagaði risu allir dauðu mennirnir upp og börðust, og þá voru öll vopnin aftur nothæf. Í kvæðum er sagt að Hjaðningar muni þannig bíða ragnaraka. Eftir þessari sögu orti Bragi skáld í drápu sinni um Ragnar loðbrók.

63

Orrusta er veður Óðins, eins og áður er skrifað. Svo kvað Víga-Glúmur:
Ég ruddi mér forðum leið til landa,
eins og jarlar gera,
með stöfum vandar veðurs Viðris;
það fór orð af því.

Hér er orrusta kölluð veður Viðris, sverðið vöndur vígsins og menn stafir sverðsins. Hér eru bæði orrusta og vopn notuð í kenningu mannsins. Það er kallað rekið þegar svona er ort. Skjöldur er land vopnanna, en vopn eru hagl eða regn þess lands ef ort er með nýgervingum.

64

Hvernig á að kenna skip? Með því að kalla það hest, dýr eða skíði sækonunga, sjávar, skipabúnaðar eða veðurs. Fákur báru, eins og Hornklofi kvað:
Hinn harðráði skipahreinsari
lét barnungur á besta tíma
ýta hinum bleika báru fáki
á sjóinn með skipsbörðum.

Hestur Geitis, svo kvað Erringar-Steinn:
Þótt öll þjóðin segi skáldinu
að ófriður sé í suðri,
hlöðum við þennan hest Geitis grjóti;
glaðir erum við fúsir til þess.

Hreinar Sveiða:
Þú komst, sigurdjarfi sonur Sveins,
á borðlöngum hreinum Sveiða
út á slóð bekkjar Sölsa;
sundsins dýr liðu frá landi.

Svo kvað Hallvarður. Hér eru skip líka kölluð dýr sundsins og sjórinn bekkur Sölsa. Svo kvað Þórður Sjáreksson:
Hann lét hest sólarborðsins sveigja
norðan fyrir Siggju.
Vindur rastar Gylfa skaut honum
með glaumi suður fyrir Aumar.
Síðan lagði hestur slóðar sækonungsins
Körmt og Agðir báðar
aftur fyrir skut;
hestur mastursins óð fyrir Lista.

Hér er skip kallað hestur sólarborðs og sjórinn land Gylfa; slóð sækonungsins er sjórinn og hesturinn skipið, og einnig er það kallað hestur lauks. Laukur er heiti á mastri. Og enn eins og Markús kvað:
Vetrliði rastarinnar óð fast
gegnum fannir fjarðarormanna.
Íugtanni hvalahússins
hljóp yfir hnúka masturstoppanna.
Björn flóðsins gekk fram
á fornar slóðir hafskíða.
Hinn skúraþrautseigi bersi skorðunnar
braut glymjandi fjötur skersins.

Hér er skip kallað björn rastanna. Björn heitir vetrliði, íugtanni og bersi, og hér er skipið kallað björn skorðunnar. Skip er líka kallað hreinn, eins og Hallvarður kvað og áður er skrifað, og hjörtur, eins og Haraldur konungur Sigurðarson kvað:
Súðin skar sjóinn víða fyrir Sikiley;
við vorum þá stoltir.
Hjörtur vangans skreið vel undir drengjum,
prýddur borðum, og gaf góðar vonir.

Og elgur, eins og Einar kvað:
Við búum elg flóðsins, baugbrjótur;
enginn maður getur lengi
verið þér hollur og blíður,
nema eitthvað fylgi því.

Otur, eins og Máni kvað:
Hvað munt þú, lotni karl,
með gráar kinnar, geta unnið
með drengjum á otri hafsins,
þar sem kraftur þinn þverr?

Úlfur, eins og Refur kvað:
En sá sem eyðir fjársjóðum hlýddi;
ég er hlynntur Þorsteini,
runni hlunnaúlfsins,
þegar segja skal frá vendi brýnisins.

Og uxi. Skip er kallað skíði, vagn eða reið. Svo kvað Eyjólfur dáðaskáld:
Ungur fór hann á skíði Meita
mjög seint um dag
með jafnmikið lið til móts
við hinn frækna hersi útskersins.

Svo kvað Styrkár Oddason:
Og á eftir hinum mæra dreifanda
elds flóðsins ók lið Högna
af ákafa á hlunnavögnum
út á fannir Heita.

Og eins og Þorbjörn kvað:
Sá sem hlóð hafreið hlunnsins
var í skírnarbrunni;
sá fjársjóðadreifandi hlaut
hina æðstu gæfu Hvíta-Krists.

65

Hvernig á að kenna Krist? Með því að kalla hann skapara himins og jarðar, engla og sólar, stjórnanda heimsins, himnaríkis og engla, konung himins, sólar og engla, Jerúsalem, Jórdanar og Grikklands, og drottin postula og heilagra manna. Forn skáld hafa kennt hann við Urðarbrunn og Róm, eins og Eilífur Guðrúnarson orti:
Sagt er að hann sitji
suður við Urðarbrunn;
svo hefur voldugur konungur Rómar
eflt veldi sitt yfir löndum bergguðanna.

Svo orti Skafti Þóroddsson:
Máttur drottins munkanna er
mestur; Guð fær mestu áorkað.
Máttugur skapaði Kristur og reisti
höll Rómar, heiminn allan.

Konungur himnanna, eins og Markús orti:
Konungur stormhússins skapaði jörð og himna
og trúfastan herskara sinn;
Kristur, einn drottinn mannkynsins,
getur ráðið öllu.

Svo orti Eilífur kúlnasveinn:
Mannfjöldi heimsins og lið manna
lýtur heilögum krossi himinsins.
Einn er sólkonungurinn hreinni
en öll önnur sönn dýrð.

Sonur Maríu, eins og Eilífur orti einnig:
Hrein hirð himnanna lýtur
hinum dýrlega syni Maríu;
mildur konungur mannkynsins beitir sönnum mætti,
hann er bæði maður og Guð.

Konungur engla, eins og Eilífur orti einnig:
Dýrmætur máttur vinar Guðs er meiri
en menn geta ímyndað sér.
Þó er örlátur konungur engla
öllu heilagri og dýrlegri.

Konungur Jórdanar, eins og Sighvatur orti:
Forðum sendi konungur Jórdanar
fjóra engla af himni,
þegar heilagt vatnið streymdi
yfir hár hans.

Konungur Grikkja, eins og Arnór orti:
Fyrir velgjörðir bið ég hinn göfuga
vörð Grikkja og Garðaríkis
fyrir þeim sem féll í bardaga.
Þannig launa ég konungi gjöfina.

Svo orti Eilífur kúlnasveinn:
Dýrð himinsins lofar konung manna;
hann er konungur alls.

Hér kallaði hann Krist fyrst konung manna og síðan konung alls. Einar Skúlason orti enn fremur:
Sá sem gætir alls heimsins,
umvefur hann og skín af miskunn,
lét himnaríki opnast
fyrir hinum göfuga konungi landsmanna.

66

Þarna skarast kenningar og sá sem túlkar skáldskapinn verður að ráða af samhenginu um hvorn konunginn er ort. Rétt er að kalla keisarann í Miklagarði Grikkjakonung og þann konung sem ræður Jerúsalemlandi Jerúsalemkonung. Sömuleiðis má kalla keisara Rómaborgar Rómarkonung og þann sem ræður Englandi Englakonung. En kenningin sem áður var nefnd, að kalla Krist konung manna, getur átt við hvaða konung sem er.

Rétt er að kenna alla konunga með því að kalla þá landsstjórnendur, landsverði, landvinningamenn, hirðstjóra eða verði landsmanna. Svo orti Eyvindur skáldaspillir:
Farmatýs
sviptu lífi
stjórnendur landsins
á Öglói.

Og eins og Glúmur Geirason orti:
Konungur rauð sverðið á Gautum
undir hjálmi sínum.
Þar mátti finna landsins vörð
í gný spjótanna.

Eins og Þjóðólfur orti:
Hinn hái, glaðværi hirðstjóri
skal láta sonum sínum eftir
arf sinn og ættarjörð;
það er ósk mín.

Eins og Einar orti:
Hugprúður þjóðarvörður ber
snákshjálm á hraustu höfði;
skáldið telur mönnum
afrek konungs Hörða.

Einnig er rétt að kalla þann konung konung konunga sem hefur skattkonunga undir sér. Keisari er æðstur konunga. Næstur honum kemur sá konungur sem ræður heilu þjóðlandi, en í skáldskap eru þeir jafnir í öllum kenningum. Þar næst koma þeir sem kallast jarlar eða skattkonungar. Í kenningum standa þeir jafnfætis konungum, nema skattkonunga má ekki kalla þjóðkonunga. Svo orti Arnór jarlaskáld um Þorfinn jarl:
Fólkið heyri hvernig þessi
einbeitti konungur jarla sótti fram.
Óvininn þraut kraft
gegn hinum ofureflda konungi.

Næstir þeim í kenningum skáldskaparins eru menn sem kallast hersar. Þá má kenna eins og konunga eða jarla með því að kalla þá gullbrjóta, örláta á auð, merkismenn og herstjóra, eða kalla manninn foringja hersins eða orrustunnar. Því að hver þjóðkonungur sem ræður mörgum löndum setur skattkonunga og jarla til að stjórna með sér, dæma eftir lögum landsins og verja það fyrir ófriði í þeim löndum sem liggja fjarri konungi. Dómar þeirra og refsingar eiga að hafa sama gildi og dómar konungsins sjálfs.

Í hverju landi eru mörg héruð. Konungar eru vanir að setja þar yfir dómara og fela hverjum þeirra stjórn á ákveðnum fjölda héraða. Þeir kallast hersar eða lendir menn á norrænu, greifar í Saxlandi og barónar í Englandi. Þeir eiga einnig að vera lögmætir dómarar og landvarnarmenn í því ríki sem þeim er falið að stjórna. Sé konungur ekki nærri skal bera merki fyrir þeim í orrustum, og hafa þeir þá sama rétt til herstjórnar og konungar eða jarlar.

Þar næst koma þeir menn sem kallast höldar. Það eru bændur af viðurkenndum ættum sem njóta fullra réttinda. Þá má kenna með því að kalla þá veitendur og gæslumenn fjár og sættasemjara manna. Þessar kenningar geta einnig átt við höfðingja.

Konungar og jarlar hafa í fylgd sinni menn sem kallast hirðmenn og húskarlar. Lendir menn hafa einnig menn sem hafa gengið þeim á hönd. Í Danmörku og Svíþjóð kallast þeir hirðmenn en í Noregi húskarlar, þótt þeir sverji eiða rétt eins og hirðmenn sverja konungum. Húskarlar konunga voru oft kallaðir hirðmenn í fornöld. Svo orti Þorvaldur blönduskáld:
Heill vertu, sókndjarfi konungur,
og einnig hraustu mennirnir þínir;
húskarlar þínir fara með kvæði mitt,
sem ég hef ort þér til lofs.

Þetta orti Haraldur konungur Sigurðarson:
Lið húskarla bíður með fullum krafti
eftir að jarl nái konungsstóli;
ég finn oft að minna drífur
á hæla honum.

Hirðmenn og húskarla höfðingja má kenna með því að kalla þá innhirð, verðung eða heiðmenn. Svo orti Sighvatur:
Ég frétti að konungslið háði
þá orrustu á vatni nýlega;
það spjótahríðarél tel ég næst,
og ekki meðal hinna smæstu.

Og enn þetta:
Þá var ekki eins og mær bæri
heiðmönnum konungs mjöð
á skipinu
fyrir kveðju vopnanna.

Heiðfé kallast laun og gjafir sem höfðingjar gefa. Svo orti Óttar svarti:
Ég þarf að njóta góðvildar þess
sem brýtur sundur glóðir orrustunnar.
Hér er inni hjá vitrum konungi
hin ötula innhirð.

Jarla, hersa og hirðmenn má kenna með því að kalla þá trúnaðarmenn konungs, málvini hans eða sessunauta. Svo orti Hallfreður:
Hinn herskái trúnaðarmaður konungs,
sem líkar að láta til sín taka,
lætur í bræði brynjuna glymja um sig,
klæðið sem slegið er með hamri Högna.

Eins og Snæbjörn orti:
Vopnfimur málvinur konunga
lætur stýrisspaðann styðjast
við harða byrðinginn
á hefluðum hesti öldunnar.

Svo orti Arnór:
Ungir synir mínir bera
augljós merki sorgar minnar;
þung harmkvælin eftir hinn vígreynda
sessunaut konungs taka engan enda.

Samræðumaður konungs, eins og Hallfreður orti:
Svo fór að hinn ráðsnjalli
samræðumaður konungs eignaðist síðar
einkadóttur Ónars,
þá sem skógur vex á.

Svo á að kenna menn við ættir, eins og Kormákur orti:
Sonur þess sem reynir Harald til fulls
hlýði á mína gerjuðu Rín
tanna fens Sýrar;
örlátur flyt ég hana skáldum.

Hann kallaði jarlinn þann sem reyndi konunginn til fulls, en Hákon jarl var sonur Sigurðar jarls. Þjóðólfur orti hins vegar svo um Harald:
Faðir Ólafs eflir
veður járnsaxanna;
hvert þrekvirki hans
er lofsvert.

Og enn svo:
Jarizleifur sá
hvað í konunginum bjó.
Bróðir hins heilaga konungs
sótti fram.

Og enn orti hann:
Dáinn er sá
sem öllum bar af,
niðji þeirra sem hauka báru,
bróðursonur Haralds.

Arnór orti einnig svo í Rögnvaldsdrápu:
Hinn vígreifi niðji Heita
ákvað að tengjast mér ættarböndum.
Mægðirnar við jarlinn
færðu mér því mikinn heiður.

Og enn orti hann um Þorfinn jarl:
Þunn sverðin bitu sunnan við Mön,
en þar létu lífið undir skjöldum
öflugir herir niðja
Rögnvalds hins gamla.

Og enn orti hann:
Guð forði hinum ágæta manni,
sem eykur heiður ættar hins volduga
Torf-Einars, frá böli; ég bið
hinum dýra, trúfasta konungi miskunnar.

Og enn orti Einar skálaglamm:
Ekki mun ættarstólpi
ættar Hilditanns verða örlátari
en sá sem eflir ógnir bardagans;
mér ber að halda lofi hans á lofti.

67

Hvernig er skáldskapur án kenninga? Með því að nefna hvern hlut sínu nafni. Hver eru ókennd heiti skáldskaparins? Hann kallast bragur, hróður, óður, mærð og lof. Þetta orti Bragi gamli þegar hann ók um skóg nokkurn seint um kvöld. Þá ávarpaði tröllkona hann í bundnu máli og spurði hver væri þar á ferð:
Tröll kalla þau mig,
tungl bústaðaeyðandans,
auðsugu jötunsins,
böl stormsólarinnar,
förunaut völvunnar,
vörð náfjarðarins,
svelg himinhjólsins.
Hvað er tröll annað en það?

Hann svaraði svo:
Skáld kalla þau mig,
smið hugsana Viðurs,
finnanda gjafar Gauts,
ódeigan kvæðamann,
ölbera Yggs,
skapandi anda óðarins,
hagan smið braganna.
Hvað er skáld annað en það?

Og eins og Kormákur orti:
Ég yrki enn fleiri lofkvæði
um hinn mæta son Sigurðar;
ég greiði honum heiður með guðaveig.
Þór situr í reið sinni.

Og eins og Þórður Kolbeinsson orti:
Hinn lofsverði, örláti skjaldarhlynur
lét margar snekkjur, knerri og skeiðar
dynja á brimi;
óður skáldsins vex.

Mærð, eins og Úlfur Uggason orti:
Þar nær lofi mínu til enda,
en áður flutti ég lengra kvæði
um mennina í sverðaregninu;
þannig flyt ég lof þeirra.

68

Hvaða heiti eru höfð um guðina? Þeir kallast bönd, eins og Eyjólfur dáðaskáld orti:
Eiríkur leggur lönd undir sig
að vilja guðanna, örlátur á spjótaveðrið,
og efnir til bardaga.

Og höft, eins og Þjóðólfur úr Hvini orti:
Hreindýr svikanna varð guðunum
torsótt meðal beinanna.
Hjálmklæddur vitringur guðanna
spurði hvað ylli því.

Rögn, eins og Einar skálaglamm orti:
Ég segi að hin máttugu goð
efli ríki Hákonar.

Jólnar, eins og Eyvindur orti:
Enn höfum við skapað
drykkjuveislu guðanna,
lof um konunginn,
sem steinabrú.

Díar, eins og Kormákur orti:
Landstjórnandinn heiðrar með ennisdúk
þann sem ber guðafjörðinn fram;
hann bindur honum beinan masturstoppinn.
Óðinn seiddi til Rindar.

69

Þessi heiti himinsins eru skráð, en við höfum ekki fundið þau öll í kvæðum. Mér finnst ekki við hæfi að nota þessi skáldskaparheiti fremur en önnur nema menn hafi áður fundið sams konar heiti í verkum höfuðskálda.

Himinn: hlýrnir, heiðþorrnir, hreggmímir, andlangur, ljósfari, drífandi, skatyrnir, víðfeðmir, vetmímir, leiftur, hrjóður, víðbláinn.

Sól: sunna, röðull, eyglóa, alskír, sýni, fagrahvél, líknskin, Dvalins leika, álfröðull, ifröðull, mylin.

Tungl: máni, ný, nið, ártali, mulinn, fengari, glámur, skyndir, skjálgur, skrámur.

70

Hvaða heiti eru höfð um jörðina? Hún heitir jörð, eins og Þjóðólfur orti:
Jarlinn, sem herðir hringi,
lætur oft harðar spjótahríðar
skella á áður en hann
leggur jörðina undir sig.

Fold, eins og Óttar orti:
Her-Baldur ver landið;
fáir konungar geta slíkt.
Ólafur gleður ernina,
hinn frækni konungur Svía.

Grund, eins og Hallfreður orti:
Breið grund liggur bundin
undir tré leiðar eyjafjötra;
Höður, sem eyðir fjársjóðum steinlands,
beitir eitraðri vél gegn naðrinum.

Hauður, eins og Einar orti:
Fræknir menn verja land
bjartra konunga af hörku með sverði.
Hjálmur springur oft
undan grimmri eggjahríð.

Land, eins og Þórður Kolbeinsson orti:
Eftir bardagann lá landið
frá Veigu í norðri suður til Agða,
eða enn lengra um hríð;
erfitt er að lýsa orrustunni.

Láð, eins og Óttar orti:
Þú varðir landið gegn tveimur konungum,
þar sem hrafninn svalt ekki.
Þú ert röskur og ráðsnjall, grimmi ógnarstafur,
í átökum við ættir manna.

Hlöðyn, eins og Völu-Steinn orti:
Ég man þegar dimm jörð
beina hinnar grænu Hlöðynjar
gapti með gröfnum munni
við sendanda orða Danans.

Frón, eins og Úlfur Uggason orti:
Hinn stífi þinull jarðarleggsins
starði hvasseygur yfir borðstokkinn
á þann sem reynir menn í bardaga
og blés eitri.

Fjörgyn, eins og hér er ort:
Ég var trúr örlátum gjaldanda
launa áls Fjörgynjar,
hrynbeðs Eldis ársteðja;
hann njóti heiðurs og storms.

71

Dýr eitt heitir vargur. Rétt er að kenna það við blóð eða hræ með því að kalla það mat hans eða drykk. Ekki er rétt að kenna fleiri dýr þannig. Vargur heitir líka úlfur, eins og Þjóðólfur orti:
Gera var búin ríkuleg veisla,
en sonur Sigurðar
kom norðan til að lokka
úlfinn úr skóginum að sárum.

Hér er hann líka kallaður geri. Freki, eins og Egill orti:
Þegar spjótaaldan reis,
reif freki sár,
og hrafninn beygði sig
á höfuðstafninum.

Vitnir, eins og Einar orti:
Ísköld áin varð rauð
af heitri öldu sáranna.
Heitt öl vitnis féll með vatninu
í men Karmtar.

Ylgur, eins og Arnór orti:
Hin illa ætt ylgjar svalg
hræ sem hún hafði leikið grátt,
og grænn sjórinn varð blandaður
rauðu blóði.

Vargur, eins og Illugi orti:
Varginum líkaði þegar minn drottinn,
sá sem eyðir menjum, rak flóttann
og stakk marga dimma urriða
skógarins með sverði.

Þetta eru fleiri heiti vargs, eins og Hallur orti:
Hungri heiðingja var svalað,
grár gylðir naut sáranna,
konungur rauð granir fenris,
úlfur gekk að drekka úr sárum.

Og enn, eins og Þórður orti:
Stóð Gjálpar óð í blóði,
og sveit Íms fékk
nóg af hveiti freka;
gylðir naut öls gera.

Björn heitir fetvíðnir, húnn, vetrliði, bersi, fress, íugtanni, ifjungur, glúmur, jölfuður, vilskarpur, bera, jórekur, riti, frekur, blómur, ysjungur. Hjörtur heitir mótroðnir, dalarr, dalur, Dáinn, Dvalinn, Duneyr, Duraþrór.

72

Þessi hestaheiti eru talin í Þorgrímsþulu:
Hrafn og Sleipnir,
ágætir hestar,
Valur og Léttfeti,
þar var Tjaldari,
Gulltoppur og Goti;
ég heyrði Sóta nefndan,
Mó og Lung ásamt Mari.

Vigg og Stúfur
voru með Skævaði.
Blakkur bar mann,
Silfurtoppur og Sinir;
þannig heyrði ég Fáks getið,
Gullfaxa og Jós meðal goðanna.

Blóðughófi hét hestur
sem sagður var bera
hinn öfluga Atriða,
Gísl og Falhófnir,
Glær og Skeiðbrimir;
þar var líka Gyllis getið.

Þessir eru einnig taldir í Kálfsvísu:
Dagur reið Drösli,
en Dvalinn Móðni,
Hjálmur Háfeta,
en Haki Fáki;
bani Belja reið
Blóðughófa,
en höfðingi Haddingja
reið Skævaði.

Vésteinn reið Vali,
en Vífill Stúfi,
Meinþjófur Mói,
en Morginn Vakri,
Áli Hrafni,
þegar þeir riðu til íssins,
en annar, grár,
snerist austur
undir Aðils,
særður af spjóti.

Björn reið Blakki,
en Bjár Kerti,
Atli Glaumi,
en Aðils Slöngvi,
Högni Hölkvi,
en Haraldur Fölkvi,
Gunnar Gota,
en Sigurður Grana.

Árvakur og Alsviður draga sólina, eins og áður er skrifað. Hrímfaxi eða Fjörsvartnir draga nóttina. Skinfaxi eða Glaður fylgja deginum.

73

Þessi heiti á uxum eru í Þorgrímsþulu:
Ég hef fengið nákvæmar fregnir
af nöfnum gamalla uxa,
þeirra Rauðs og Hæfis,
Rekins og Hýs,
Himinhrjóðs og Apla,
Arfs og Arfuna.

Þetta eru heiti á ormum: dreki, Fáfnir, Jörmungandur, naður, Níðhöggur, linnur, naðra, Góinn, Móinn, Grafvitnir, Grábakur, Ófnir, Sváfnir, grímur.

Nautgripir: kýr, kálfur, yxni, kvíga, vetrungur, griðungur, boli.

Sauðfé: hrútur, bekri, ær, lamb, veður.

Svín: sýr, gylta, runi, göltur, grís.

74

Hvaða heiti eru höfð um loftið og veðrið? Loftið heitir ginnungagap, meðalheimur, fuglheimur og veðurheimur. Veður heitir hregg, byr, glygg, hret, gjósta og vindur. Svo segir í Alsvinnsmálum:
Vindur heitir meðal manna,
en vönsuður meðal goða,
hin máttugu goð kalla hann gneggjuð,
jötnar æpi,
en álfar gnýfara;
í Hel heitir hann hlömmuður.

Veður heitir líka gustur.

75

Tveir fuglar eru þeir sem ekki þarf að kenna á annan hátt en með því að kalla blóð eða hræ drykk þeirra eða mat. Það eru hrafn og örn. Alla aðra fugla sem hafa karlkyns heiti má kenna við blóð eða hræ, og merkir heitið þá örn eða hrafn, eins og Þjóðólfur orti:
Konungurinn lætur blóðorrann
gleðjast yfir barri arnarins.
Konungur Hörða ber sigð Gauts
að akri svans blóðsins.
Sá sem mettar hrægamm sjávar arnarins
lætur hirð sína stika hvert grunn
sunnar með spjótsoddum,
þar sem honum ber að verja landið.

Þetta eru heiti hrafns: krákur, Huginn, Muninn, borginmóði, árflognir, ártali, holdboði. Svo orti Einar skálaglamm:
Herstjórnandinn gaf hröfnum,
sem vanir eru fjöllum, nægan mat.
Hrafninn varð saddur af fæðu ylgjar,
meðan spjótin glumdu.

Svo orti Einar Skúlason:
Hinn ágæti eflandi skarfa bardagans
kann að stjórna dýrum.
Hann sviptir garm gljáandi sólar
sorginni yfir farmi Hugins.

Og enn orti hann:
En í bardaga, þar sem menn falla,
svellur hjarta konungs af hugrekki;
blásvartur Muninn drekkur
blóð úr sárunum.

Eins og Víga-Glúmur orti:
Þegar við stóðum með skildi,
fúsir til gnýs dísar,
á eyri blóðs mensins,
fékk borginmóði bráð.

Eins og Skúli Þorsteinsson orti:
Hlökk hefði síðast séð mig
í hundrað manna flokki Hvítinga,
þar sem ég veitti árflogni
sár undan mér.

Örn heitir líka ari, gemlir, hreggskornir, eggðir, ginnarr, undskornir og gallópnir. Eins og Einar orti:
Hann rauð faxa Járnsöxu,
þann dökkleita á grön, með blóði.
Örninn reif beitu gera;
járnin öfluðu honum matar.

Eins og Óttar orti:
Örninn drekkur, ylgur fær máltíð,
drykk úr hræjum;
úlfur rauðlitar oft kjaftana,
ari fær þar mat.

Eins og Þjóðólfur orti:
Úlfur konu flaug á móti
þeim sem segja sögurnar,
í gömlum arnarham,
fyrir ekki löngu.

Og eins og hér segir:
Ég vil vanda hinn háleita mjöð
handa hreggskorni.

Og enn, eins og Skúli orti:
Ég held vel vöku yfir máli
hins góða vinar gallópnis;
skáldið hlýðir, en áður og síðan
hélt ég hryggð frá hauki sjávar.

76

Hvaða heiti eru höfð um sjóinn? Hann heitir marr, ægir, gymir, hlér, haf, leið, ver, salt, lögur og græðir. Eins og Arnór orti og áður hefur verið skrifað:
Menn hlusti á hvernig hinn snarlegi
konungur jarla sótti sjóinn.
Hinn harða konung þraut ekki
þrótt til að glíma við ægi.

Hér er nefndur sær og einnig ægir. Marr, eins og Hornklofi orti:
Þegar hinn mannskæði naður ræsis
rak Nökkva helgrar brautar
út á mar til frama,
sá sem mætir tönnum lagarins.

Lögur er líka nefndur hér. Svo orti Einar:
Lögurinn þvær skipin, en fagrir
veðurvitar glymja;
brim flóðsins skolar hestana,
þar sem sjórinn dynur á báðum hliðum.

Hér er sjórinn líka kallaður flóð. Svo orti Refur, eins og áður hefur verið skrifað:
Hin úrsvala völva Gymis
færir Björn oft í kjaft ægis,
þar sem báran brotnar,
Björn hinna snúnu festa.

Haf, eins og Hallvarður orti:
Þú lést beina framstafninum
vestur á hafið,
hristir harða hests íss gljáandi gyrðis,
umbands allra landa.

Leið, eins og hér segir:
Við erum komnir út á sjó
frá landinu sem Finnar renna sér um.
Í austri sé ég fjöll, glitrandi í geislum,
af leið skipanna.

Ver, eins og Egill orti:
Ég fór vestur yfir sjó,
en ber mar Viðris
frá strönd hugarins;
þannig er ferð minni háttað.

Marr, eins og Einar orti:
Kaldur marr þvær svarta viði
undir örlátum konungi dögum saman.
Stormsveifluð sorg álmsins
grefur þjalma Manar fyrir konunginn.

Salt, eins og Arnór orti:
Hinn hrausti þjóðkonungur skar
saltið að austan með hallandi skipshlið;
dökk veður gengu að Sigtúnum
á þann sem eyðir brimloga Báru.

Græðir, eins og Bölverkur orti:
Árið eftir bjóstu út leiðangur
frá fögru landi; sjór gekk yfir skipin.
Þú reist græðinn
á glæsilegum hestum brimsins.

Hér er sjórinn líka kallaður gjálfur. Víðir, eins og Refur orti:
Hestur skorðunnar nemur með bringunni
borðheiminn, ristur af stefni.
Viðurinn þolir þunga áreynslu,
og hörðum sjó kastar inn yfir barm.

Húm, eins og Brennu-Njáll orti:
Við sextán jusum samtímis, kona,
í fjórum rúmum, en brimið óx;
húmið dreif á
hliðar hafskipsins.

Þetta eru fleiri heiti sjávar, og rétt er að kenna skip eða gull við þau. Sagt er að Rán hafi verið kona Ægis, eins og hér segir:
Glóðum hafsins var þeytt upp í himin,
sjórinn gekk af afli.
Ég hygg að stefni skæru skýin;
vegur Ránar skaut til tungls.

Dætur Ægis og Ránar eru níu, og nöfn þeirra hafa verið skrifuð áður: Himinglæva, Dúfa, Blóðughadda, Hefring, Uður, Hrönn, Bylgja, Dröfn og Kólga. Einar Skúlason taldi í þessari vísu:
Himinglæva æsir hvassan sjávarnið
gegn hinum hrausta,
sex nöfn þeirra, [himinglæva, Uður, Dúfa, Blóðughadda, Kólga, Hefring].

Hrönn, eins og Valgarður orti:
Froða lagðist í rekkjurnar,
ólgandi hafið lék um gullið,
og hrannir þvoðu ógnvekjandi
höfuðin á herskipunum.

Bylgja, eins og Óttar svarti orti:
Þið skáruð háar, svelgjandi bylgjur
með sléttu stýri;
það sem konur spunnu lék
við hún á hreini hlunnsins.

Dröfn, eins og Ormur orti:
Sú Þrúður sem gætir hauks lúðursins
leitast við að efla alla kosti,
en sú Lofn sem ber loga drafnar
hatar lesti og er vinum sínum trú.

Bára, eins og Þorleikur fagri orti:
Sjórinn þýtur, en báran ber
bjarta froðu yfir rauðan viðinn,
þar sem grár vísundur hlunnsins
gapir gullbúnum munni.

Lá, eins og Einar orti:
Ég hygg að engir framsæknir menn
hafi áður fundið slíkt sjávarfall
gegn stafni og lægt það,
þar sem stórsjór féll á vini okkar.

Fyllur, eins og Refur orti:
Fjöll sjávarins hrynja;
nú æðir fram
vetrliði skíða Glamma,
seglbjörn nauta Gusis.

Boði, eins og hér segir:
Boði féll snögglega yfir mig.
Sjórinn bauð mér heim með sér.
Ég þáði ekki heimboð hafsins.

Breki, eins og Óttar orti:
Aldan braut borðin og þaut;
eyðing viðarins jókst.
Menn lentu í miklu óveðri,
skipsborðin voru lág yfir sjó.

Vogur, eins og Bragi orti:
Sá sem sendir byr yfir voginn
vildi ekki hefja hinn ranga ægi,
sá sem skar mjótt band
lands mávanna fyrir Þór.

Sund, eins og Einar orti:
Ég skar sundið með súðum
fyrir sunnan Hrund.
Hönd mín var prýdd
þegar ég hitti konunginn.

Fjörður, eins og Einar orti:
Næst sé ég orminn vel teiknaðan
á glæsilegum serk gersins.
Gjafari fjarðeldsins hlusti
á hvernig ég fer með mál flæðarinnar.

Sægur, eins og Markús orti:
Ég mun síður en svo níða
þann sem sverrir sól sægsins,
goð slíðursnáksins;
illur er sá sem spillir skáldskap.

77

Hver eru heiti elds? Eins og hér segir:
Þessi eldur brennur ekki sjaldan,
trúr konungur svíður byggðir,
hús blása reyk fyrir höfðingjann
þegar Magnús kveikir í.

Logi, eins og Valgarður orti:
Snarlega þaut úr sótinu,
sveif um húsin, og reykir
stóðu síðan upp í strókum;
æðiþrunginn logi þeytti glóðum.

Bál, eins og hér segir:
Haki var brenndur á báli
þar sem brimöldur gengu.

Glæður, eins og Grani orti:
Ég held að glæður Glamma slóðar
hafi fellt; svo brenndi konungur.

Eisa, eins og Atli orti:
Öxin roðnar, eisur vaxa,
fjölmargar hallir loga,
hús brenna, gim geisar,
höfðingjarnir falla blóðugir.

Hér er eldurinn líka kallaður gim.

Eimur, eins og hér segir:
Híbýli konungs brunnu,
eldur felldi salinn, hygg ég,
eimur dreifði hrími yfir herinn,
þau stóðu hálfgerð við Nið sjálfa.

Hyr, eins og Arnór orti:
Reiður eyðir Eydana
beitti Rauma hörðum ráðum.
Hótanir Heina hljóðnuðu,
hyr gerði þá hljóða.

Funi, eins og Einar orti:
Funi kviknaði fljótt,
en flúði skjótt
her Hísingar,
sem fór halloka.

Brími, eins og Valgarður orti:
Bjartur sveimaði brími,
víkingar brutu af ákafa
borgarvirki hins volduga konungs;
það olli meyjunni sorg.

Leygur, eins og Halldór skvaldri orti:
Þið gátuð þar skipt
gersemunum þeirra;
þú varst aldrei sviptur sigri,
skjaldar leygur logaði um húsin.

78

Þetta eru heiti tímans: öld, forðum, aldur, fyrir löngu, ár, misseri, vetur, sumar, vor, haust, mánuður, vika, dagur, nótt, morgunn, aftann, kvöld, árla, snemma, síðla, einu sinni, í fyrradag, næst, í gær, á morgun, stund, mál.

Þetta eru önnur heiti næturinnar í Alsvinnsmálum:
Nótt heitir hún hjá mönnum,
en njóla hjá goðum,
máttarvöldin kalla hana grímu,
jötnar kalla hana ósorg,
álfar svefngaman,
dvergar draumnjörun.

Haust er frá jafndægrum þar til sólin sest í eyktarstað. Þá tekur vetur við fram að jafndægrum. Þá er vor fram að fardögum. Þá er sumar fram að jafndægrum. Haustmánuður heitir sá mánuður sem er næstur á undan vetri. Fyrsti vetrarmánuðurinn heitir gormánuður, þá kemur frermánuður, þá hrútmánuður, þá þorri, þá gói, þá einmánuður, þá gaukmánuður og sáðtíð, þá eggtíð og stekktíð, þá sólmánuður og selmánuður, þá heyannir og loks kornskurðarmánuður.

79

Hver eru ókennd heiti manna? Sérhver einstaklingur er maður. Fyrsta og æðsta heiti manns er keisari, því næst konungur og þar næst jarl. Þessir þrír eiga öll eftirfarandi heiti sameiginleg.

Allvaldur, eins og hér er ort:
Ég þekki alla allvalda
austur og suður frá sæti skipanna;
sonur Sveins reynist
hverjum konungi betri.

Hér er hann líka kallaður gramur. Hann heitir allvaldur vegna þess að hann ræður einn yfir öllu ríki sínu.

Fylkir, eins og Gissur orti:
Fylkir gleður í bardaga
hest tröllkonunnar og svan Hlakkar;
Ólafur veitir í hríðum Sköglar
gæsum Yggs fagnað.

Konungur er kallaður fylkir vegna þess að hann skipar herliði sínu í fylkingar.

Vísir, eins og Óttar svarti orti:
Vísir tekur fyrir austan
örugglega og hiklaust
óskaeiginkonu víg-Freys;
allvaldur lifir góðu lífi.

Harri eða herra, eins og Arnór orti:
Harri vann sigur í hverri
þrumu hjaltalandsins;
skáldið vill hefja dýrð konungs,
sem var æðstur manna.

Jarl heitir hertogi og konungur er einnig kallaður það, vegna þess að hann leiðir her til orrustu. Svo orti Þjóðólfur:
Og sá sem felldi hertogann
lét stinga úr höfði herfangans
augunum, sem flýttu sér í haug;
ég flyt honum lof.

Sinjór eða senjór, eins og Sighvatur orti:
Láttu nú hinn fátæka njóta,
senjór Noregs, og gefðu ríkulega;
haltu orð þín, láttu hann njóta
laga þinna jafnt og hinn ríka.

Mildingur, eins og Markús orti:
Mildingur fór með eldi um óþjóð,
þá var mönnum dauði búinn.
Þú tendraðir hæstan eldsbjarma,
þjófabani, suður í Jómi.

Mæringur, eins og Hallvarður orti:
Undir höfuðskel jarðar er enginn,
þú sem afstýrir orðrofi Dana,
mæringur nær þér
að valdi munka.

Landreki, eins og Þjóðólfur orti:
Landreki, laus við lesti,
eys ljósu barri Kraka,

eins og áður var skrifað. Hann heitir það vegna þess að hann rekur her um lönd annarra konunga eða rekur her úr eigin landi.

80

Konungur hét Hálfdan gamli og var hann ágætastur allra konunga. Hann hélt mikið blót um miðjan vetur og blótaði til þess að fá að lifa í konungdómi sínum í þrjú hundruð vetur. En hann fékk þau svör að hann myndi ekki lifa lengur en eina langa mannsævi, en í þrjú hundruð vetur yrði þó engin kona eða ótiginn maður í ætt hans. Hann var mikill hermaður og fór víða um Austurveg. Þar felldi hann í einvígi konung sem hét Sigtryggur. Þá kvæntist hann konu sem var kölluð Alvig spaka, dóttur Emundar konungs í Hólmgarði. Þau eignuðust átján syni og fæddust níu í einu. Þeir hétu svo: Einn var Þengill, kallaður Manna-Þengill, annar Ræsir, þriðji Gramur, fjórði Gylfi, fimmti Hilmir, sjötti Jöfur, sjöundi Tyggi, áttundi Skyli eða Skúli, níundi Harri eða Herra. Þessir níu bræður urðu svo ágætir í hernaði að í öllum fræðum síðan hafa nöfn þeirra verið höfð sem tignarheiti, eins og konungur eða jarl. Þeir eignuðust engin börn og féllu allir í orrustum.

Svo orti Óttar svarti:
Þengill var þegar ungur
þróttmikill og vígfús.
Ég bið að ævi hans verði löng,
ég tel hann afburðamann.

Svo orti Markús:
Ræsir lét af roðnu höfði
sól Rínar skína á sjávarfjöll.

Svo orti Egill:
Gramur hefur ýtt upp
girðingarhömrum jarðar.

Svo orti Eyvindur:
Hinn glaðværi gylfi
lék við þegna sína,
hann átti að verja landið
og stóð undir gullhjálmi.

Svo orti Glúmur Geirason:
Hilmir rauð á Gautum
laut heinanna undir hjálmi.

Svo orti Óttar svarti:
Jöfur hlýði á upphafið,
lof konungs mun aukast;
hann skilji rétt háttinn
á hróðri mínum, sínu kvæði.

Eins og Stúfur orti:
Tyggi, fús til frama, hjó
tveimur höndum lið manna;
glaður gekk herinn undir skildi
þarna suður við Nizi.

Svo orti Hallfreður:
Ég er skilinn frá skyli,
böl skáldsins hefur valdið því.
Vilji drottins manna er mestur
og flestum hulinn.

Svo orti Markús:
Ég ávarpa með dýrum lofkveðskap
hauklyndan harra Danmerkur.

Hálfdan og kona hans áttu aðra níu syni sem hétu svo: Hildir, sem Hildingar eru komnir frá, annar Nefir, sem Niflungar eru komnir frá, þriðji Auði, sem Öðlingar eru komnir frá, fjórði Yngvi, sem Ynglingar eru komnir frá, fimmti Dagur, sem Döglingar eru komnir frá, sjötti Bragi, sem Bragningar eru komnir frá. Það er ætt Hálfdanar milda. Sá sjöundi var Buðli, sem Buðlungar eru komnir frá. Af ætt Buðlunga voru Atli og Brynhildur. Sá áttundi var Lofði. Hann var mikill herkonungur. Honum fylgdi lið sem var kallað Lofðar. Ættingjar hans eru kallaðir Lofðungar. Þaðan er Eylimi kominn, móðurfaðir Sigurðar Fáfnisbana. Sá níundi var Sigar, sem Siklingar eru komnir frá. Það er ætt Siggeirs, mágs Völsungs, og ætt Sigars sem hengdi Hagbarð.

Af ætt Hildinga var Haraldur granrauði, móðurfaðir Hálfdanar svarta. Af ætt Niflunga var Gjúki, af ætt Öðlinga var Kjár, af ætt Ylfinga var Eiríkur málspaki. Þetta eru einnig ágætar konungaættir: ætt Yngva, sem Ynglingar eru komnir frá, ætt Skjaldar í Danmörku, sem Skjöldungar eru komnir frá, og ætt Völsungs á Frakklandi, sem heitir Völsungar. Skelfir hét einn herkonungur og er ætt hans kölluð Skilfingaætt. Sú ætt er í Austurvegi. Ættarnöfnin sem nú hafa verið nefnd hafa menn notað í skáldskap sem tignarheiti.

Eins og Einar orti:
Ég frétti að hildingar gengju fram
við hólmann að heyja grátt
spjótaþing; grænn lindiskjöldur
klofnaði í tvennt.

Eins og Grani orti:
Döglingur gaf arnarunganum
danskt blóð að drekka.

Eins og Gamli gnævaðarskáld orti:
Ungur öðlingur drap sér ungum
á tungu naglfara
innan borðs afl
meðalkafla orðanna.

Eins og Jórunn orti:
Bragningur lét blóð roða
vopn óþjóðar; herinn beið reiði konungs,
hús féllu oft
fyrir logunum.

Svo orti Einar:
Sverð buðlungs beit,
blóð féll á spjót.
[Ský Hildar rofnaði
við Hvítabý.]

Svo orti Arnór:
Siklingur lætur snekkjur venjast
sjálfútnum öldum úti á hafi.
Hann litar herskipin að innan
blóði; það gleður hrafninn.

Eins og Þjóðólfur orti:
Svo lauk ævi hrausts siklings
að við erum allir í vanda staddir;
hinn lofaði lofðungur
beið bana.

Lofða konungi fylgdi það lið sem heitir Lofðar.

Eins og Arnór orti:
Annar skjöldungur mun aldrei
fæðast undir sólu þér æðri, konungur.

Völsungur, eins og Þorkell hamarskáld orti:
Afkomandi Völsunga
lét senda mér
yfir svalan sæinn
gullbúið vopn.

Ynglingur, eins og Óttar svarti orti:
Enginn vígfús Ynglingur var á jörðu,
áður en þú komst til sögunnar,
sem lagði undir sig eyjar
vestan frá og austur.

Yngvi er einnig konungsheiti, eins og Markús orti:
Menn skulu heyra lof Eiríks,
enginn veit um fremri þengil;
Yngvi sat lengi með orðstír
í sæti jöfra í þessum heimi.

Skilfingur, eins og Valgarður orti:
Skilfingur hélt með miklu liði
suður með víðáttumiklum löndum,
þar sem langskipin skulfu;
Sikiley var loks eydd.

Sínjór, eins og Sighvatur orti og áður var skrifað:
Láttu nú hinn fátæka njóta,
senjór Noregs, og gefðu ríkulega.

81

Skáld heita greppar og í skáldskap má kalla hvern þann mann því nafni sem maður vill. Rekkar voru þeir menn kallaðir sem fylgdu Hálfi konungi og af heiti þeirra eru hermenn kallaðir rekkar; einnig má kalla alla menn það. Menn heita líka lofðar í skáldskap, eins og áður var skrifað. Skatnar voru þeir menn kallaðir sem fylgdu konunginum sem var kallaður Skati mildi. Af nafni hans er sérhver örlátur maður kallaður skati. Bragnar heita þeir sem fylgdu Braga konungi gamla. Virðar heita þeir menn sem leggja mat á mál manna. Fyrðar, firar og verar heita landvarnarmenn. Víkingar og flotnar eru skipaher. Beimar hétu þeir sem fylgdu Beimuna konungi. Gumnar eða gumar heita flokksforingjar, eins og brúðgumi er kallaður gumi við brúðkaup.

Gotnar eru kallaðir eftir konungi sem hét Goti og Gotland dregur nafn af. Hann var nefndur eftir Óðni og nafnið dregið af nafninu Gautur, því að Gautland eða Gotland var nefnt eftir Óðni, en Svíþjóð eftir Sviður. Það er líka heiti Óðins. Á þeim tíma var allt meginlandið sem hann réð yfir kallað Reiðgotaland, en allar eyjarnar Eygotaland. Það heitir nú Danaveldi og Svíaveldi.

Drengir heita ungir menn sem hafa ekki stofnað bú, meðan þeir afla sér fjár eða orðstírs. Þeir sem fara milli landa heita fardrengir, þeir sem þjóna höfðingjum konungsdrengir, og þeir sem þjóna ríkum mönnum eða bændum heita líka drengir. Drengir heita vaskir menn sem taka framförum. Seggir, kníar og liðar eru heiti á fylgdarmönnum. Þegnar og höldar eru bændur kallaðir. Ljónar heita þeir menn sem vinna að sáttum manna.

Sumir menn eru kallaðir þessum nöfnum: kappar, kempur, garpar, snillingar, hreystimenn, harðmenni, afarmenni, hetjur. Á móti þessum heitum koma þau að kalla mann blauðan, veikan, þjarfan, þirfing, blotamann, skauð, skræfu, skrjáð, vák, vám, læra, sleyma, teyða, dugga, dása, dirokk, dusilmenni, ölmusu, auvirði, vílmög.

Örlátur maður heitir mildingur, mæringur, skati, þjóðskati, gullskati, mannbaldur, sælingur, sælkeri, auðkýfingur, ríkmenni, höfðingi. Andstæð heiti eru hnöggvingur, glöggvingur, mælingur, vesalingur, féníðingur, gjöflati.

Vitur maður heitir ráðvaldur. Óvitur maður heitir líka fífl, afglapi, gassi, ginningur, gaur, glópur, snápur, fóli, ær, óður, galinn. Snyrtimenni heitir ofláti, drengur, glæsimaður, stertimaður, prýðimaður. Önnur heiti eru hraumi, skrápur, skrokkur, skeiðklofi, flangi, slinni, fjósnir, slápur, dröttur.

Lýður heitir landfólk eða ljóður. Þræll heitir líka kefsir, þjónn, önnungur, þirr.

82

Maður kallast hver einn,
tá, ef þeir eru tveir,
þorp, ef þeir eru þrír,
fjórir eru föruneyti,
flokkur eru fimm menn,
sveit, ef þeir eru sex,
sjö fylla sögn,
átta bera ámælisskor,
nautar eru níu,
dúnn, ef þeir eru tíu,
ærir eru ellefu,
toglöð er það,
ef tólf fara,
þyss eru þrettán,
ferð fjórtán,
fundur er það,
þegar fimmtán hittast,
seta eru sextán,
sókn eru sautján,
nógu margir þykja óvinirnir
þeim sem mætir átján,
neyti hefur sá
sem hefur nítján menn,
drótt eru tuttugu menn.
Þjóð eru þrjátíu,
fólk eru fjörutíu,
fylki eru fimmtíu,
safnaður eru sextíu,
sörvar eru sjötíu,
öld eru áttatíu,
her er hundrað.

83

Enn eru til þau heiti sem menn nota í stað nafna manna. Við köllum þau viðkenningar, sannkenningar eða fornöfn. Viðkenning felst í því að nefna annan hlut réttu nafni og kalla þann sem átt er við eiganda hans, eða kalla hann föður eða afa þess sem nefnt var. Ái er þriðji ættliðurinn þar á undan. Einnig eru notuð heitin sonur, arfi, arfuni, barn, jóð, mögur og erfingi. Einnig bróðir, blóði, barmi, hlýri og lifri. Einnig niður, nefi, áttungur, konur, kundur, frændi, kynstafur, niðjungur, ættstuðill, ættbarmur, kynkvísl, ættbogi, afkvæmi, afspringur, höfuðbaðmur og ofsköft. Einnig heita menn mágar, sifjungar og hleytamenn. Einnig vinur, ráðunautur, ráðgjafi, máli, rúni, spjalli, alda þófti, einkili, sessi og sessunautur. Þófti er sá sem deilir hálfu rúmi með öðrum í báti. Einnig óvinur, dólgur, andskoti, fjandi, sökkvi, skaðamaður, banamaður, þröngvir, sökkvir og ósvífruður. Þessi heiti köllum við viðkenningar. Það á líka við þegar maður er kenndur við bæ sinn eða skip sitt, sem ber nafn, eða við eign sína sem hefur fengið sérstakt nafn.

Það köllum við sannkenningar þegar menn eru kallaðir spekimaður, ætlunarmaður, orðspekingur, ráðsnillingur, auðmildingur, óslækinn, gæimaður eða glæsimenn. Þetta eru fornöfn.

84

Þetta eru ókennd kvennaheiti í skáldskap: Víf, brúður og fljóð kallast þær konur sem hafa verið gefnar manni í hjónaband. Sprund og svanni kallast þær konur sem bera sig mjög stolt og skarta miklu. Snótir kallast þær sem eru orðheppnar. Drósir kallast þær sem eru kyrrlátar, en svarri og svarkur þær sem eru stórar upp á sig. Ristill er kölluð sú kona sem er röggsöm. Rýgur kallast sú sem er voldugust. Feima er sú kölluð sem er hlédræg, eins og ungar meyjar eða konur sem eru ódjarfar. Sæta kallast sú kona sem á mann sem er farinn úr landi. Hæll er sú kona kölluð sem átti mann sem hefur verið veginn. Ekkja kallast sú sem missti mann sinn úr sjúkdómi. Hver kona kallast fyrst mær, en þær sem eru gamlar kallast kerlingar. Enn eru til kvennaheiti sem eru notuð til lastmælis, og þau má finna í kvæðum þótt þau séu ekki rituð hér.

Þær konur kallast eljur sem eiga sama mann. Snör kallast eiginkona sonar. Sværa kallast móðir eiginmanns. Einnig eru heitin móðir og amma, og í þriðja ættliðnum á undan er edda. Eiða merkir móðir. Einnig eru heitin dóttir, barn og jóð. Einnig systir, dís og jóðdís. Kona er líka kölluð beðja, mála eða rúna eiginmanns síns, og það er viðkenning.

85

Á manni er það sem heitir höfuð. Það má kenna með því að kalla það erfiði eða byrði hálsins, land hjálms, hatts, heila, hárs, brúna, hársvarðar, eyrna, augna eða munns. Einnig sverð Heimdallar, og þá má nota hvaða sverðsheiti sem er og kenna það við eitthvert nafn Heimdallar. Ókennt kallast höfuð haus, hjarni, kjannur og kollur.

Augu kallast sjón, lit, viðurlit og örmjót. Þau má kenna með því að kalla þau sól, tungl, skildi, gler, gimsteina eða steina bráa, brúna, hvarma eða ennis. Eyru kallast hlustir og heyrn. Þau má kenna með því að kalla þau land heyrnarinnar eða nota eitthvert annað jarðarheiti, eða kalla þau munn, rás, sjón eða augu heyrnarinnar ef um nýgervingar er að ræða.

Munn má kenna með því að kalla hann land eða hús tungu, tanna, orða, góma, vara eða annars slíks. Í nýgervingum kalla menn munninn skip, varirnar borðið og tunguna árina eða stýrið. Tennur eru stundum kallaðar grjót eða sker orða, munns eða tungu. Tunga er oft kölluð sverð máls eða munns.

Skegg kallast barð, grön eða, þegar það vex á vörunum, kampar. Hár kallast lá, en hár kvenna haddur. Skoft merkir hár. Hár er kennt með því að kalla það skóg eða nota eitthvert annað heiti á skógi og kenna það við haus, hjarna eða höfuð. Skegg er hins vegar kennt við höku, kinnar eða kverkar.

86

Hjarta kallast negg. Það má kenna með því að kalla það korn, stein, epli, hnot, mýl eða eitthvað áþekkt og kenna við brjóst eða hug. Einnig má kalla það hús, jörð eða berg hugans. Brjóst má kenna með því að kalla það hús, garð eða skip hjarta, anda eða lifrar, eða land elju, hugar og minnis.

Hugur kallast sefi, sjafni, ást, elskhugi, vilji og munur. Hugann má kenna með því að kalla hann vind tröllkvenna, og þá má nefna hverja þeirra sem er. Eins má nefna jötnana, eða kenna þá við konu, móður eða dóttur viðkomandi jötuns. Hugur kallast líka geð, þokki, elja, þrek, nenning, minni, vit, skap, lund og tryggð. Hugur kallast einnig reiði, fjandskapur, fár, grimmd, böl, harmur, tregi, óskap, grellskapur, lausung, ótryggð, geðleysi, þunngeði, gessni, harðgeði og óðværi.

87

Hönd má kalla mund, arm, lám og hramm. Á hendi eru olnbogi, armleggur, úlfliður, liður, fingur, greip, hreifi, nögl, gómur, jaðar og kvika. Hönd má kalla jörð vopna eða hlífa, tré axlar, ermar, lófa eða hreifa, og jörð gullhringa, vals eða hauks og allra heita hans. Í nýgervingum má kalla hana fót axlar og bognauð.

Fætur má kalla tré ilja, rista, leista eða annars slíks, og rennifleina brautar, göngu eða fets. Kalla má fótinn tré eða stoð þessara hluta. Fætur eru kenndir við skíði, skó og brækur. Á fæti eru læri, hné, kálfi, bein, leggur, rist, jarki, il og tá. Við allt þetta má kenna fótinn og kalla hann tré. Einnig er fóturinn kallaður sigla og rá og kenndur við þessa hluti.

88

Mál kallast líka orð, orðtak, orðsnilld, tala, saga, senna, þræta, söngur, galdur, kveðandi, skjal, bifa, hjaldur, hjal, skvál, glaumur, þjarka, gyss, þraft, skálp, hól, skraf, dælska, ljóðæska, hégómi og afgelja. Það kallast einnig rödd, hljómur, rómur, ómun, þytur, göll, gnýr, glymur, þrymur, rymur, brak, svipur, svipun og gangur.

Vit kallast speki, ráð, skilningur, minni, ætlun, hyggjandi, tölvísi, langsýni, bragðvísi, orðspeki og skörungsskapur. Það kallast einnig undirhyggja, vélræði, fláræði og brigðræði.

89

Læti hefur tvær merkingar. Læti merkir rödd og læti merkir háttalag, en háttalag getur líka verið ólund. Reiði hefur einnig tvær merkingar. Reiði er það þegar maður er í illu skapi, en reiði merkir líka útbúnað skips eða hests. Far hefur líka tvær merkingar. Fár er reiði, en far er skip. Slík orð nota menn mikið til að yrkja með falinni merkingu, og það er kallað ofljóst.

Lið kalla menn þann stað á manni þar sem leggir mætast. Lið merkir líka skip og lið merkir hóp manna. Það kallast líka lið þegar maður veitir öðrum aðstoð, en líð merkir bjór. Hlið er á girðingu, og hlið kalla menn líka uxa, en hlíð er brekka. Þessar ólíku merkingar má nota í skáldskap til að gera hann ofljósan, svo að erfitt sé að skilja ef velja á aðra merkingu en fyrri vísuorðin virðast í fyrstu benda til. Eins eru mörg önnur heiti sameiginleg mörgum hlutum.