Frumheimild: „Reginsmál“

"Hvat er þat fiska,
er renn flóði í,
kann-at sér við víti varask?
Höfuð þitt
leystu helju ór,
finn mér lindar loga."
Geddan kvað:

"Andvari ek heiti,
Óinn hét minn faðir,
margan hef ek fors of farit;
aumlig norn
skóp oss í árdaga,
at ek skylda í vatni vaða."
Loki kvað:

"Segðu þat, Andvari,
ef þú eiga vill
líf í lýða sölum,
hver gjöld fáa
gumna synir,
ef þeir höggvask orðum á?"
Andvari kvað:

"Ofrgjöld fáa
gumna synir,
þeir er Vaðgelmi vaða;
ósaðra orða,
hverr er á annan lýgr,
oflengi leiða limar."
Loki sá allt gull þat, er Andvari átti. En er hann hafði framreitt gullit, þá hafði hann eftir einn hring, ok tók Loki þann af hánum. Dvergrinn gekk inn í steininn ok mælti:

"Þat skal gull,
er Gustr átti,
bræðrum tveim
at bana verða
ok öðlingum
átta at rógi;
mun míns féar
manngi njóta."
Æsir reiddu Hreiðmari féit ok tráðu upp otrbelginn ok reistu á fætr. Þá skyldu æsirnir hlaða upp gullinu ok hylja. En er þat var gört, gekk Hreiðmarr fram ok sá eitt granahár ok bað hylja. Þá dró Óðinn fram hringinn Andvaranaut ok hulði hárit. Loki kvað:

"Gull er þér nú reitt,
en þú gjöld hefir
mikil míns höfuðs;
syni þínum
verðr-a sæla sköpuð;
þat verðr ykkarr beggja bani."
Hreiðmarr sagði:

"Gjafar þú gaft,
gaft-at-tu ástgjafar,
gaft-at-tu af heilum hug;
fjörvi yðru
skylduð ér firrðir vera,
ef ek vissa ek þat fár fyrir."
Loki kvað:

"Enn er verra
- þat vita þykkjumk -
niðja stríð of neppt;
jöfra óborna
hygg ek þá enn vera
er þat er til hatrs hugat."
Hreiðmarr kvað:

"Rauðu gulli
hygg ek mik ráða munu,
svá lengi sem ek lifi;
hót þín
hræðumk ekki lyf,
of haldið heim heðan."
Fáfnir ok Reginn kröfðu Hreiðmarr niðgjalda eftir Otr bróður sinn. Hann kvað nei við. En Fáfnir lagði sverði Hreiðmar, föður sinn, sofanda. Hreiðmarr kallaði á dætr sínar:

"Lyngheiðr ok Lofnheiðr,
vitið mínu lífi farit,
mart er þat, er þörf þéar."
Lyngheiðr sagði:
"Fá mun systir,
þótt föður missi,
hefna hlýra harms."
Hreiðmarr kvað:

"Al þú þó dóttur,
dís ulfhuguð,
ef þú getr-at son
við siklingi;
fá mey mann
í meginþarfar;
þá mun þeirar sonr
þíns harms reka."
Þá dó Hreiðmarr, en Fáfnir tók gullit allt. Þá beiddist Reginn at hafa föðurarf sinn, en Fáfnir galt þar nei við. Þá leitaði Reginn ráða við Lyngheiði, systur sína, hvernig hann skyldi heimta föðurarf sinn. Hon kvað:

"Bróður kveðja
skaltu blíðliga
arfs ok æðra hugar;
er-a þat hæft,
at þú hjörvi skylir
kveðju Fáfni féar."
Þessa hluti sagði Reginn Sigurði. Einn dag, er hann kom til húsa Regins, var hánum vel fagnat. Reginn kvað:

"Kominn er hingat
konr Sigmundar,
seggr inn snarráði,
til sala várra,
móð hefir meira
en maðr gamall,
ok er mér fangs ván
at frekum ulfi.

Ek mun fæða
folkdjarfan gram;
nú er Yngva konr
með oss kominn;
sjá mun ræsir
ríkstr und sólu;
þrymr um öll lönd
örlögsímu."
Sigurðr var þá jafnan með Regin, ok sagði hann Sigurði, at Fáfnir lá á Gnitaheiði ok var í orms líki. Hann átti ægishjalm, er öll kvikendi hræddust við. Reginn gerði Sigurði sverð, er Gramr hét. Þat var svá hvasst, at hann brá því ofan í Rín ok lét reka ullarlagð fyrir straumi ok tók í sundr lagðinn sem vatnit. Því sverði klauf Sigurðr í sundr steðja Regins. Eftir þat eggjaði Reginn Sigurð at vega Fáfni. Hann sagði:

"Hátt munu hlæja
Hundings synir,
þeir er Eylima
aldrs synjuðu,
ef meir tyggja
munar at sækja
hringa rauða
en hefnd föður."
Hjálprekr konungr fekk Sigurði skipalið til föðurhefnda. Þeir fengu storm mikinn ok beittu fyrir bergsnös nökkura. Maðr einn stóð á berginu ok kvað:

"Hverir ríða þar
Ræfils hestum
hávar unnir,
haf glymjanda?
Seglvigg eru
sveita stokkin,
mun-at vágmarar
vind of standask."
Reginn svaraði:

"Hér ro vér Sigurðr
á sætréum;
er oss byrr gefinn
við bana sjalfan;
fellr brattr breki
bröndum hæri,
hlunnvigg hrapa.
Hverr spyrr at því?"
Maðr kvað:

"Hnikar hétu mik,
þá er hugin gladdak
Völsungr ungi,
ok vegit hafðak;
nú máttu kalla
karl af bergi
Fengi eða Fjölni;
far vil ek þiggja."
Þeir viku at landi, ok gekk karl á skip, ok lægði þá veðrit. Sigurðr kvað:

"Segðu mér þat, Hnikarr,
alls þá hvárttveggja veizt
goða heill ok guma:
hver bözt eru,
ef berjask skal,
heill at sverða svipun."
Hnikarr kvað:

"Mörg eru góð,
ef gumar vissi,
heill at sverða svipun;
dyggva fylgju
hygg ek ins dökkva vera
hrottameiði hrafns.

Þat er annat,
ef þú ert út of kominn
ok ert á braut búinn,
tvá þú lítr
á tái standa
hróðrfúsa hali.

Þat er it þriðja,
ef þú þjóta heyrir
ulf und asklimum;
heilla auðit
verðr þér af hjalmstöfum,
ef þú sér þá fyrri fara.

Engr skal gumna
í gögn vega
síð skínandi
systur Mána;
þeir sigr hafa,
er séa kunnu,
hjörleiks hvatir,
eða hamalt fylkja.

Þat er fár mikit,
ef þú fæti drepr,
þars þú at vígi veðr;
tálar dísir
standa þér á tvær hliðar
ok vilja þik sáran sjá.

Kembður ok þveginn
skal kænna hverr
ok at morgni mettr,
því at ósýnt er,
hvar at aftni kemr;
illt er fyr heill at hrapa."
Sigurðr átti orrostu mikla við Lyngva Hundingsson ok bræðr hans. Þar fell Lyngvi ok þeir þrír bræðr. Eftir orrostu kvað Reginn:

"Nú er blóðugr örn
bitrum hjörvi
bana Sigmundar
á baki ristinn;
engr var fremri,
sá er fold ryði,
hilmis arfi,
ok hugin gladdi."
Heim fór Sigurðr til Hjálpreks. Þá eggjaði Reginn Sigurð til at vega Fáfni.

"What is the fish that runs in the flood,
And itself from ill cannot save?
If thy head thou wouldst from hell redeem,
Find me the water's flame."

Andvari spake: 2.
"Andvari am I, and Oin my father,
In many a fall have I fared;
An evil Norn in olden days
Doomed me in waters to dwell."

Loki spake: 3.
"Andvari, say, if thou seekest still
To live in the land of men,
What payment is set for the sons of men
Who war with lying words?"

Andvari spake: 4.
"A mighty payment the men must make
Who in Vathgelmir's waters wade;
On a long road lead the lying words
That one to another utters."

"Now shall the gold that Gust once had
Bring their death to brothers twain,
And evil be for heroes eight;
Joy of my wealth shall no man win."

"The gold is given, and great the price
Thou hast my head to save; But fortune thy sons shall find not there,
The bane of ye both it is."

Hreithmar spake: 7.
"Gifts ye gave, but ye gave not kindly,
Gave not with hearts that were whole;
Your lives ere this should ye all have lost,
If sooner this fate I had seen."

Loki spake: 8.
"Worse is this that methinks I see,
For a maid shall kinsmen clash;
Heroes unborn thereby shall be,
I deem, to hatred doomed."

Hreithmar spake: 9.
"The gold so red shall I rule, methinks,
So long as I shall live;
Nought of fear for thy threats I feel,
So get ye hence to your homes."

"Lyngheith and Lofnheith, fled is my life,
And mighty now is my need!"

Lyngheith spake:
"Though a sister loses her father, seldom
Revenge on her brother she brings."

Hreithmar spake: 11.
"A daughter, woman with wolf's heart, bear,
If thou hast no son with the hero brave;
If one weds the maid, for the need is mighty,
Their son for thy hurt may vengeance seek."

"In friendly wise the wealth shalt thou ask
Of thy brother, and better will;
Not seemly is it to seek with the sword
Fafnir's treasure to take."

"Hither the son of Sigmund is come,
The hero eager, here to our hall;
His courage is more than an ancient man's,
And battle I hope from the hardy wolf.

"Here shall I foster the fearless prince,
Now Yngvi's heir to us is come;
The noblest hero beneath the sun,
The threads of his fate all lands enfold."

"Loud will the sons of Hunding laugh,
Who low did Eylimi lay in death,
If the hero sooner seeks the red
Rings to find than his father's vengeance."

"Who yonder rides on Rævil's steeds,
O'er towering waves and waters wild?
The sail-horses all with sweat are dripping,
Nor can the sea-steeds the gale withstand."

Regin answered: 17.
"On the sea-trees here are Sigurth and I,
The storm wind drives us on to our death;
The waves crash down on the forward deck,
And the roller-steeds sink; who seeks our names?"

The Man spake: 18.
"Hnikar I was when Volsung once
Gladdened the ravens and battle gave;
Call me the Man from the Mountain now,
Feng or Fjolnir; with you will I fare."

"Hnikar, say, for thou seest the fate
That to gods and men is given;
What sign is fairest for him who fights,
And best for the swinging of swords?"

Hnikar spake: 20.
"Many the signs, if men but knew,
That are good for the swinging of swords;
It is well, methinks, if the warrior meets
A raven black on his road.

"Another it is if out thou art come,
And art ready forth to fare,
To behold on the path before thy house
Two fighters greedy of fame.

"Third it is well if a howling wolf
Thou hearest under the ash;
And fortune comes if thy foe thou seest
Ere thee the hero beholds.

"A man shall fight not when he must face
The moon's bright sister setting late; Win he shall who well can see,
And wedge-like forms his men for the fray.

"Foul is the sign if thy foot shall stumble
As thou goest forth to fight;
Goddesses baneful at both thy sides
Will that wounds thou shalt get.

"Combed and washed shall the wise man go,
And a meal at morn shall take;
For unknown it is where at eve he may be;
It is ill thy luck to lose."

"Now the bloody eagle with biting sword
Is carved on the back of Sigmund's killer;
Few were more fierce in fight than his son,
Who reddened the earth and gladdened the ravens."

„Hvaða fiskur er þetta
sem syndir í fljótinu
og kann ekki að varast hættur?
Leystu höfuð þitt
úr greipum Heljar,
færðu mér loga lindarinnar.“
Geddan sagði:

„Andvari heiti ég,
Óinn hét faðir minn,
ég hef farið um marga fossa;
ill norn
ákvað okkur í árdaga
að ég skyldi lifa í vatni.“
Loki sagði:

„Segðu mér, Andvari,
ef þú vilt halda
lífi meðal manna,
hvaða refsingu fá
synir manna
ef þeir ráðast hver á annan með orðum?“
Andvari sagði:

„Þunga refsingu fá
synir manna,
þeir sem vaða Vaðgelmi;
fyrir ósönn orð,
sem einn lýgur upp á annan,
þjást limir þeirra lengi.“
Loki sá allt gullið sem Andvari átti. Þegar hann hafði borið gullið fram hélt hann eftir einum hring, en Loki tók hann af honum. Dvergurinn gekk inn í steininn og sagði:

„Gullið
sem Gustur átti
skal tveimur bræðrum
verða að bana
og átta höfðingjum
að deiluefni;
enginn mun njóta
auðs míns.“
Æsir færðu Hreiðmari féð, tróðu út oturbelginn og reistu hann á fætur. Síðan áttu æsirnir að hrúga gullinu yfir hann og hylja hann. Þegar því var lokið gekk Hreiðmar fram, sá eitt veiðihár og bað þá að hylja það. Þá tók Óðinn fram hringinn Andvaranaut og huldi hárið. Loki sagði:

„Nú hefur þér verið fært gullið
og þú hefur fengið
há lausnargjöld fyrir höfuð mitt;
syni þínum
mun það ekki færa gæfu;
það verður ykkur báðum að bana.“
Hreiðmar sagði:

„Gjafir gafstu,
en engar vináttugjafir,
þú gafst ekki af heilum hug;
lífið
hefðuð þið átt að missa
ef ég hefði séð þetta böl fyrir.“
Loki sagði:

„Enn verra er
— það þykist ég vita —
stríð frænda vegna meyjar;
þeir höfðingjar
hygg ég séu enn ófæddir
sem þetta á að vekja hatur á milli.“
Hreiðmar sagði:

„Rauða gullinu
hyggst ég ráða
svo lengi sem ég lifi;
hótanir þínar
óttast ég ekki hið minnsta,
farið héðan heim.“
Fáfnir og Reginn kröfðu Hreiðmar um hlut í bótunum fyrir Otur, bróður sinn. Hann neitaði því. En Fáfnir lagði sverði til Hreiðmars, föður síns, þar sem hann svaf. Hreiðmar kallaði á dætur sínar:

„Lyngheiður og Lofnheiður,
vitið að lífi mínu er lokið,
mikil er neyðin sem að mér steðjar.“
Lyngheiður sagði:
„Varla mun systir,
þótt hún missi föður sinn,
hefna harms síns á bróður sínum.“
Hreiðmar sagði:

„Al þá dóttur,
þú kona með úlfshjarta,
ef þú eignast ekki son
með konungi;
gefðu meyjunni mann
í þessari miklu neyð;
þá mun sonur hennar
hefna harms þíns.“
Þá dó Hreiðmar, en Fáfnir tók allt gullið. Reginn bað þá um að fá föðurarf sinn, en Fáfnir neitaði því. Þá leitaði Reginn ráða hjá Lyngheiði, systur sinni, um hvernig hann ætti að ná föðurarfi sínum. Hún sagði:

„Þú skalt biðja bróður þinn
með blíðu
um arfinn og betra hugarfar;
það sæmir þér ekki
að þú skulir með sverði
krefja Fáfni um féð.“
Þetta sagði Reginn Sigurði. Dag einn, þegar hann kom heim til Regins, var honum vel fagnað. Reginn sagði:

„Hingað er kominn
sonur Sigmundar,
maðurinn ráðsnjalli,
í sali okkar;
hann hefur meira hugrekki
en gamall maður,
og ég á átök í vændum
við þennan gráðuga úlf.

Ég mun fóstra
konung sem er djarfur í bardaga;
nú er afkomandi Yngva
kominn til okkar;
þessi konungur verður
máttugastur undir sólinni;
um öll lönd mun óma
örlagaþráður hans.“
Sigurður var þá jafnan hjá Regin, og hann sagði Sigurði að Fáfnir lægi á Gnitaheiði í ormslíki. Hann átti ægishjálm sem allar lifandi verur hræddust. Reginn smíðaði Sigurði sverð sem hét Gram. Það var svo hvasst að hann brá því niður í Rín, lét ullarlagð reka með straumnum að því, og það skar lagðinn í sundur eins og vatnið. Með þessu sverði klauf Sigurður steðja Regins í sundur. Eftir það hvatti Reginn Sigurð til að drepa Fáfni. Hann sagði:

„Hátt munu hlæja
synir Hundings,
þeir sem sviptu Eylima
lífinu,
ef konunginn
langar meira að sækja
rauða hringa
en að hefna föður síns.“
Hjálprekur konungur lét Sigurð fá skipalið til að hefna föður síns. Þeir lentu í miklum stormi og sigldu beitivind undan klettasnös einni. Maður stóð á klettinum og sagði:

„Hverjir ríða þarna
hestum Ræfils
yfir háar öldur
og glymjandi haf?
Seglhestarnir eru
löðrandi í svita,
sævarhestarnir munu ekki
standast vindinn.“
Reginn svaraði:

„Hér erum við Sigurður
á sævartrjánum;
byrinn sem okkur er gefinn
ber okkur beint í dauðann;
brattir brotsjóar rísa
hærra en stafnarnir,
skipin steypast niður.
Hver spyr að því?“
Maðurinn sagði:

„Hnikar kölluðu þeir mig
þegar ég gladdi hrafninn,
ungi Völsungur,
og hafði vegið menn;
nú máttu kalla
karlinn á klettinum
Feng eða Fjölni;
ég vil fá far.“
Þeir sneru til lands, karlinn steig um borð og þá lægði veðrið. Sigurður sagði:

„Segðu mér, Hnikar,
þar sem þú þekkir bæði
heill guða og manna:
hvaða fyrirboðar eru bestir,
þegar berjast skal,
til heilla í sverðabardaga?“
Hnikar sagði:

„Margir fyrirboðar eru góðir,
ef menn bara vissu það,
til heilla í sverðabardaga;
trygga fylgd
hygg ég dökki hrafninn
veita sverðberanum.

Annar er sá,
ef þú ert kominn út
og tilbúinn til ferðar,
að þú sérð tvo
frægðargjarna menn
standa á hlaðinu.

Sá þriðji er,
ef þú heyrir úlf
ýlfra undir askgreinum;
það boðar þér gæfu
í átökum við hjálmbera
ef þú sérð þá fara á undan þér.

Enginn maður skal
berjast á móti
síðskínandi
systur Mána;
þeir vinna sigur
sem sjá til,
ákafir í sverðaleik,
eða skipa liði sínu í svínfylkingu.

Það boðar mikið böl
ef þú hrasar
þar sem þú gengur til bardaga;
svikular dísir
standa þér á báðar hendur
og vilja sjá þig særðan.

Greiddur og þveginn
skal hver hygginn maður vera
og saddur að morgni,
því enginn veit
hvar hann verður að kvöldi;
illt er að glata gæfu sinni.“
Sigurður háði mikla orrustu við Lyngva Hundingsson og bræður hans. Þar féll Lyngvi og þeir þrír bræður. Eftir orrustuna sagði Reginn:

„Nú er blóðugur örn
með beittu sverði
ristur á bak
banamanns Sigmundar;
enginn var fremri
þeim sem rauðlitaði jörðina,
erfingja konungsins,
og gladdi hrafninn.“
Sigurður fór heim til Hjálpreks. Þá hvatti Reginn Sigurð til að drepa Fáfni.