Frumheimild: „Formáli“

In the beginning, almighty God created heaven and earth and everything that belongs to them, and last of all two human beings, Adam and Eve, from whom the families of humankind descend. Their offspring multiplied and spread throughout the world. But as time passed, humankind grew divided. Some were good and true in their faith, but far more followed worldly desires and neglected God's commandments. For this reason God drowned the world and all its living creatures in a flood, except those who were in the ark with Noah. After Noah's flood, eight people survived, and they populated the world and became the ancestors of its families. Once again, as before, when people multiplied and the world became settled, the great mass of humankind cherished greed for wealth and honor but neglected obedience to God. This went so far that they would not name God. Who, then, would tell their sons of God's mighty wonders? It came about that they lost God's name, and throughout most of the world no one could be found who knew anything of his creator. Nevertheless, God granted them earthly blessings, wealth and prosperity, to sustain them in the world. He also bestowed wisdom on them, so that they understood all earthly things and all the features of sky and earth that could be seen.

They pondered and wondered what it might mean that the earth, animals and birds shared certain qualities, though their ways differed. One such quality was that when the earth was dug into on high mountain peaks, water sprang up there, and one needed to dig no farther for water there than in deep valleys. So too with animals and birds: the blood lies equally deep in their heads and feet. Another property of the earth is that every year grass and flowers grow upon it, and in that same year they all die down and wither. So too with animals and birds: hair and feathers grow and fall off every year. The earth's third property is that when it is opened and dug into, grass grows on the soil that lies uppermost. They understood rocks and stones as corresponding to the teeth and bones of living creatures. From this they concluded that the earth was alive and possessed life in some fashion. They knew that it was wonderfully ancient in years and mighty in its nature. It nourished all living creatures and took possession of everything that died. For that reason they gave it a name and traced their ancestry to it.

They also learned from their elderly kinsmen that, going back many hundreds of years, the earth, sun and heavenly bodies had been the same, but the courses of the heavenly bodies varied. Some had a longer course and others a shorter one. From such things they suspected that there must be some ruler of the heavenly bodies who directed their courses according to his will, and that he must be very powerful and mighty. They reasoned that if he ruled the elements, he must also have existed before the heavenly bodies. They saw that if he governed the courses of the heavenly bodies, he must govern the sun's shining, the dew from the sky and the fruits of the earth that follow from these, and likewise the winds of the air and with them the storms of the sea. They did not know where his kingdom lay, but they believed that he ruled all things on earth and in the air, heaven and the heavenly bodies, the sea and the weather. To make these things easier to speak of or commit to memory, they gave names among themselves to everything. This belief has changed in many ways as peoples separated and languages grew distinct. But they understood everything in an earthly way, because spiritual wisdom had not been given to them. Thus they understood that all things were fashioned from some material.

2. On the three parts of the world.

The world was divided into three parts. From the south westward and inward to the Mediterranean Sea, that part was called Africa. The southern portion of that division is so hot that it is scorched by the sun. The second part extends from the west to the north and inward to the sea; it is called Europe or Enea. Its northern portion is so cold that no grass grows there and it cannot be inhabited. From the north, around the eastern regions and all the way to the south, the land is called Asia. In that part of the world are all beauty and splendor, the riches of the earth's produce, gold and precious stones. There too is the center of the world. Just as the land there is more beautiful and better in every respect than elsewhere, so too its people were most highly endowed with every gift: wisdom and strength, beauty and every kind of knowledge.

3. Of the Trojans.

Near the center of the world was built the most renowned of all dwellings and settlements, called Troy, in what we call Turkey. This place was built on a far grander scale than others, and in many ways with greater skill, with the expense and resources available there. There were twelve kingdoms and one high king, and many nations belonged to each kingdom. There were twelve chieftains in the city. These chieftains surpassed all other men who have lived in the world in every human accomplishment.

One king in Troy was named Munon or Mennon. He married the daughter of the high king Priam. Her name was Troan. They had a son named Tror, whom we call Thor. He was brought up in Thrace by a duke named Loricus, and when he was ten years old he took up his father's weapons. When he stood among other men, his appearance was as beautiful as ivory inlaid in oak. His hair was more beautiful than gold. When he was twelve years old, he had reached his full strength. Then he lifted ten bearskins from the ground all at once, and then he killed Duke Loricus, his foster father, and his wife, Lora or Glora, and took possession of the kingdom of Thrace. We call it Thrudheim. Then he traveled far and wide through many lands and explored every region of the world, and single-handedly defeated all berserks and all giants, one enormous dragon and many beasts. In the northern part of the world he found a prophetess named Sibyl, whom we call Sif, and married her. No one can tell Sif's ancestry. She was the most beautiful of all women. Her hair was like gold.

Their son was Loridi, who resembled his father. His son was Einridi, his son Vingethor, his son Vingener, his son Moda, his son Magi, his son Seskef, his son Bedvig, his son Athra, whom we call Annan, his son Itrmann, his son Heremod, his son Skjaldun, whom we call Skjold, his son Bjaf, whom we call Bjar, his son Jat, his son Gudolf, his son Finn, his son Friallaf, whom we call Fridleif. He had a son named Voden, whom we call Odin. He was a man renowned for his wisdom and every accomplishment. His wife was named Frigida, whom we call Frigg.

4. Odin's journey into the northern world.

Odin had the gift of prophecy, as did his wife, and through this knowledge he discovered that his name would be celebrated in the northern part of the world and honored above those of all kings. For this reason he wished to begin his journey from Turkey. He took with him a great company, young and old, men and women, and they brought many precious things. Wherever they traveled through the lands, great praise was spoken of them, so that they seemed more like gods than human beings. They did not halt their journey until they came north into the land now called Saxony. Odin stayed there for a long time and took possession of wide stretches of that country. There Odin appointed three of his sons to govern the land.

One was named Vegdeg. He was a powerful king and ruled East Saxony. His son was Vitrgils. His sons were Vitta, the father of Hengest, and Sigar, the father of Svebdeg, whom we call Svipdag. Odin's second son was named Baldeg, whom we call Baldr. He held the land now called Westphalia. His son was Brand, his son Frjodigar, whom we call Frodi. His son was Freovin, his son Uvigg, his son Gevis, whom we call Gave. Odin's third son was named Sigi, and his son was Rerir. These forefathers ruled in what is now called the land of the Franks, and from them descends the family called the Volsungs. From all these men descend many great families.

Then Odin began his journey north and came into the land they called Reidgotaland, and took possession of as much of that land as he wished. He appointed his son named Skjold to rule the lands there. His son was Fridleif. From him descends the family called the Skjoldungs. These are the kings of Denmark, and the land then called Reidgotaland is now called Jutland.

5. Odin made his home at Sigtuna.

After that he traveled north into what is now called Sweden. There was a king there named Gylfi. When he heard of the journey of these men of Asia, who were called Aesir, he went to meet them and offered Odin as much power in his kingdom as he himself wished to have. Such good fortune accompanied their journey that wherever they stayed in the lands, there were fruitful seasons and peace. Everyone believed that they brought these things about, for the powerful men saw that they were unlike any other people they had seen, both in beauty and in wisdom. Odin found the plains there beautiful and the land good, and chose a site for his city at what is now called Sigtuna. He appointed chieftains there, following the pattern that had existed in Troy, and established twelve leaders in the place to administer the laws of the land. He arranged all legal matters as they had formerly been in Troy and as the Turks were accustomed to do.

After that he traveled north until he reached the sea, which they believed encircled all lands, and there he appointed his son to rule the kingdom now called Norway. He is called Saeming, and the kings of Norway trace their ancestry to him, as do earls and other powerful men, as is told in Haleygjatal. Odin had brought with him his son named Yngvi, who was king in Sweden after him, and from him descend the families called Ynglings. These Aesir took wives for themselves within the country, and some for their sons. These families became so numerous that they spread throughout Saxony and from there across the northern regions, until their language, the language of the men of Asia, was the native language throughout all these lands. People believe they can discern, from the written names of their forefathers, that those names have accompanied this language, and that the Aesir brought the language north into this part of the world, into Norway and Sweden, Denmark and Saxony. In England there are ancient names of regions or places that can be recognized as having been given in a language other than this one.

Almáttugur Guð skapaði í upphafi himin og jörð og allt sem þeim fylgir, og síðast tvær manneskjur, Adam og Evu, sem allar ættir eru komnar frá. Afkomendum þeirra fjölgaði og þeir dreifðust um allan heim. En þegar fram liðu stundir varð mannfólkið ólíkt að siðferði. Sumir voru góðir og rétttrúaðir, en miklu fleiri létu stjórnast af veraldlegum girndum og vanræktu boðorð Guðs. Þess vegna lét Guð sjó flæða yfir heiminn og drekkti öllum lifandi verum hans nema þeim sem voru í örkinni með Nóa. Eftir Nóaflóð lifðu átta manns sem byggðu heiminn, og frá þeim eru ættir komnar. Enn fór sem fyrr að þegar fólki fjölgaði og byggð breiddist um veröldina, elskaði allur fjöldi mannkyns auð og metorð en vanrækti hlýðni við Guð. Svo langt gekk þetta að menn vildu ekki nefna Guð. En hver átti þá að segja sonum þeirra frá stórvirkjum Guðs? Svo fór að nafn Guðs gleymdist, og víðast hvar í veröldinni fannst enginn sem kunni skil á skapara sínum. Samt sem áður veitti Guð þeim jarðnesk gæði, auð og farsæld, til að lifa við í heiminum. Hann gaf þeim líka visku svo að þeir skildu allt hið jarðneska og öll þau fyrirbæri sem sjá mátti á himni og jörðu.

Þeir veltu því fyrir sér og undruðust hvernig á því stæði að jörðin, dýrin og fuglarnir hefðu að sumu leyti sama eðli en væru þó ólík að gerð. Eitt slíkt einkenni var að þegar grafið var í jörðina uppi á háum fjallstindum spratt þar upp vatn, og þar þurfti ekki að grafa dýpra eftir vatni en í djúpum dölum. Eins er um dýr og fugla: jafnlangt er inn að blóði í höfði þeirra og fótum. Annað einkenni jarðarinnar er að á hverju ári vex á henni gras og blóm, en á sama ári fellur það allt og fölnar. Eins vex hár á dýrum og fjaðrir á fuglum og fellur af á hverju ári. Þriðja einkenni jarðarinnar er að þegar hún er opnuð og grafið í hana grær gras á þeirri mold sem liggur efst. Þeir töldu björg og steina samsvara tönnum og beinum lifandi vera. Af þessu ályktuðu þeir að jörðin væri lifandi og hefði líf með einhverjum hætti. Þeir vissu að hún var furðulega gömul og bjó yfir miklum náttúrukrafti. Hún nærði allar lifandi verur og tók til sín allt sem dó. Þess vegna gáfu þeir henni nafn og töldu ættir sínar til hennar.

Þeir fréttu líka af öldnum frændum sínum að mörg hundruð árum fyrr hefði jörðin verið hin sama og einnig sólin og himintunglin, en gangur himintunglanna væri misjafn. Sum færu lengri leið en önnur skemmri. Af slíku grunaði þá að einhver stjórnaði himintunglunum og stýrði gangi þeirra að eigin vilja, og að sá hlyti að vera mjög voldugur og máttugur. Þeir töldu að ef hann réði yfir frumöflunum hlyti hann einnig að hafa verið til á undan himintunglunum. Þeir sáu að ef hann réði gangi himintunglanna hlyti hann að ráða sólskininu, dögginni úr loftinu og ávexti jarðarinnar sem því fylgdi, og sömuleiðis vindinum í loftinu og þar með stormum á sjó. Þeir vissu ekki hvar ríki hans væri, en trúðu því að hann réði öllu á jörðu og í lofti, himninum og himintunglunum, hafinu og veðrinu. Til að auðveldara væri að segja frá þessu og festa það í minni gáfu þeir öllum hlutum nöfn sín á milli. Þessi trú hefur breyst á marga vegu eftir því sem þjóðir skiptust og tungumál greindust að. En þeir skildu allt jarðneskum skilningi, því að þeim hafði ekki verið gefin andleg viska. Þeir töldu að allir hlutir væru gerðir úr einhverju efni.

2. Um þrjá hluta veraldar.

Veröldinni var skipt í þrjá hluta. Frá suðri til vesturs og inn að Miðjarðarhafi var sá hluti sem kallaðist Afríka. Syðri hluti þeirrar álfu er svo heitur að sólin brennir þar allt. Annar hluti nær frá vestri til norðurs og inn að hafinu og kallast Evrópa eða Enea. Nyrsti hluti hans er svo kaldur að þar vex ekki gras og þar er ekki hægt að búa. Frá norðri um allt austursvæðið og suður er sá hluti sem kallast Asía. Í þeim heimshluta er öll fegurð og prýði, ríkulegur jarðargróði, gull og gimsteinar. Þar er líka miðja veraldar. Og eins og jörðin þar er fegurri og betri að öllu leyti en annars staðar var fólkið þar líka gæddast öllum gjöfum, visku og afli, fegurð og hvers kyns kunnáttu.

3. Frá Trójumönnum.

Nálægt miðju veraldarinnar var reist sú byggð og híbýli sem frægust hafa orðið, kölluð Trója, þar sem við köllum nú Tyrkland. Þessi staður var miklu stærri og á margan hátt byggður af meiri hagleik en aðrir, með þeim auði og aðföngum sem þar voru tiltæk. Þar voru tólf konungsríki og einn yfirkonungur, og mörg þjóðlönd tilheyrðu hverju konungsríki. Í borginni voru tólf höfðingjar. Þessir höfðingjar hafa skarað fram úr öðrum mönnum sem verið hafa í veröldinni í öllu því sem prýða má mann.

Einn konungur í Tróju er nefndur Múnón eða Mennón. Hann var kvæntur dóttur Príamusar yfirkonungs. Hún hét Tróan. Þau áttu son sem hét Trór og við köllum Þór. Hann ólst upp í Trakíu hjá hertoga sem er nefndur Lóríkus. Þegar hann var tíu ára tók hann við vopnum föður síns. Hann var svo fríður að sjá meðal annarra manna að líktist fílabeini sem fellt er í eik. Hár hans var fegurra en gull. Þegar hann var tólf ára hafði hann náð fullum styrk. Þá lyfti hann tíu bjarnarfeldum af jörðu í einu, drap Lóríkus hertoga, fóstra sinn, og konu hans, Lóru eða Glóru, og lagði undir sig ríkið Trakíu. Það köllum við Þrúðheim. Síðan fór hann víða um lönd, kannaði alla heimshluta og sigraði einn síns liðs alla berserki og alla risa, einn gríðarstóran dreka og mörg dýr. Í norðurhluta heimsins fann hann spákonu sem hét Síbíl, sem við köllum Sif, og gekk að eiga hana. Enginn kann að segja frá ætt Sifjar. Hún var allra kvenna fegurst og hár hennar var sem gull.

Sonur þeirra var Lóriði, sem líktist föður sínum. Sonur hans var Einriði, sonur hans Vingeþór, sonur hans Vingener, sonur hans Móda, sonur hans Magi, sonur hans Seskef, sonur hans Beðvig, sonur hans Athra, sem við köllum Annan, sonur hans Ítrmann, sonur hans Heremóður, sonur hans Skjaldun, sem við köllum Skjöld, sonur hans Bjáf, sem við köllum Bjár, sonur hans Ját, sonur hans Guðólfur, sonur hans Finnur og sonur hans Fríallaf, sem við köllum Friðleif. Hann átti son sem er nefndur Vóden. Hann köllum við Óðin. Hann var framúrskarandi maður að visku og allri hæfni. Kona hans hét Frígíða, sem við köllum Frigg.

4. Ferð Óðins norður um heim.

Óðinn hafði spádómsgáfu og kona hans líka. Af þeirri vitneskju komst hann að því að nafni hans yrði haldið á lofti í norðurhluta heimsins og hann yrði tignaður umfram alla konunga. Þess vegna langaði hann að leggja af stað frá Tyrklandi. Hann hafði með sér mikinn fjölda fólks, unga og gamla, karla og konur, og þau höfðu með sér marga dýrgripi. Hvar sem þau fóru um lönd var sagt svo mikið af ágæti þeirra að þau þóttu líkjast guðum fremur en mönnum. Þau héldu ferðinni áfram þar til þau komu norður í landið sem nú er kallað Saxland. Þar dvaldist Óðinn lengi og lagði undir sig stór landsvæði.

Óðinn setti þrjá syni sína til að stjórna landinu þar. Einn er nefndur Vegdeg. Hann var voldugur konungur og réð yfir Austur-Saxlandi. Sonur hans var Vitrgils. Synir hans voru Vitta, faðir Heingests, og Sigar, faðir Svebdegs, sem við köllum Svipdag. Annar sonur Óðins hét Baldeg, sem við köllum Baldur. Hann réð yfir landinu sem nú heitir Vestfalía. Sonur hans var Brandur, sonur hans Frjóðigar, sem við köllum Fróða. Sonur hans var Freóvin, sonur hans Uvigg og sonur hans Gevis, sem við köllum Gave. Þriðji sonur Óðins er nefndur Sigi og sonur hans Rerir. Þeir feðgar réðu þar sem nú er kallað Frakkland, og þaðan er komin ættin sem kallast Völsungar. Frá þeim öllum eru komnar margar stórar ættir.

Þá lagði Óðinn af stað norður og kom í landið sem þeir kölluðu Reiðgotaland. Þar lagði hann undir sig allt sem hann vildi. Hann setti son sinn, Skjöld, þar yfir lönd. Sonur hans var Friðleifur. Þaðan er komin ættin sem heitir Skjöldungar. Það eru Danakonungar, og það sem þá var kallað Reiðgotaland heitir nú Jótland.

5. Óðinn tók sér bústað í Sigtúnum.

Eftir það fór hann norður þangað sem nú heitir Svíþjóð. Þar var konungur sem er nefndur Gylfi. Þegar hann frétti af för Asíumanna, sem voru kallaðir æsir, fór hann til móts við þá og bauð Óðni að hafa eins mikil völd í ríki sínu og hann sjálfur vildi. Ferð þeirra fylgdi sú gæfa að hvar sem þeir dvöldust í löndum var góðæri og friður, og allir trúðu að þeir réðu því. Valdamenn sáu enda að þeir voru ólíkir öðru fólki sem þeir höfðu séð, bæði að fegurð og viti. Óðni þóttu þar fagrir vellir og góðir landkostir og valdi sér stað fyrir borg þar sem nú heita Sigtún. Hann skipaði þar höfðingja og setti tólf yfirmenn í borginni til að dæma eftir lögum landsins, að fyrirmynd þess sem tíðkast hafði í Tróju. Hann kom allri réttarskipan í sama horf og verið hafði í Tróju og Tyrkir voru vanir.

Eftir það fór hann norður þar til hann kom að sjónum sem þeir töldu liggja um öll lönd. Þar setti hann son sinn yfir ríkið sem nú heitir Noregur. Sá er kallaður Sæmingur, og Noregskonungar telja ættir sínar til hans, sömuleiðis jarlar og aðrir valdamenn, eins og segir í Háleygjatali. En Óðinn hafði með sér son sinn sem er nefndur Yngvi. Hann varð konungur í Svíþjóð eftir hann, og frá honum eru komnar ættirnar sem kallast Ynglingar. Æsir kvæntust konum þar í landinu, og sumir fengu þar konur handa sonum sínum. Þessar ættir urðu svo fjölmennar og dreifðust svo um Saxland og þaðan um allan norðurhluta heimsins að tunga þeirra, Asíumanna, varð móðurmál fólks í öllum þessum löndum. Menn telja sig geta ráðið af skráðum nöfnum forfeðra þeirra að þessi nöfn hafi fylgt tungumálinu og að æsir hafi flutt það hingað norður í heim, til Noregs og Svíþjóðar, Danmerkur og Saxlands. Á Englandi eru forn heiti á löndum og stöðum sem sjá má að eru úr öðru tungumáli en þessu.