Frumheimild: „Oddrúnargrátr“

Heyrða ek segja
í sögum fornum,
hvé mær of kom
til Mornalands;
engi mátti
fyr jörð ofan
Heiðreks dóttur
hjalpir vinna.

Þat frá Oddrún
Atla systir,
at sú mær hafði
miklar sóttir;
brá hon af stalli
stjórnbitluðum
ok á svartan
söðul of lagði.

Lét hon mar fara
moldveg sléttan,
unz at hári kom
höll standandi;
svipti hon söðli
af svöngum jó,
ok hon inn of gekk
endlangan sal,
ok hon þat orða
alls fyrst of kvað:

"Hvat er frægst
hér á foldu,
eða hvat er hlézt
Húnalands?"
Ambótt kvað:
"Hér liggr Borgný
of borin verkjum,
vina þín, Oddrún,
vittu, ef þú hjalpir."
Oddrún kvað:

"Hverr hefir vísir
vamms of leitat?
Hví eru Borgnýjar
bráðar sóttir?"
Ambótt kvað:

"Vilmundr heitir
vinr haukstalda,
hann varði mey
varmri blæju
fimm vetr alla,
svá hon sinn föður leyndi."

Þær hykk mæltu
þvígit fleira,
gekk mild fyr kné
meyju at sitja;
ríkt gól Oddrún,
rammt gól Oddrún,
bitra galdra
at Borgnýju.

Knátti mær ok mögr
moldveg sporna,
börn þau in blíðu
við bana Högna;
þat nam at mæla
mær fjörsjúka,
svá at hon ekki kvað
orð it fyrra:

"Svá hjalpi þér
hollar véttir,
Frigg ok Freyja
ok fleiri goð,
sem þú feldir mér
fár af höndum."
Oddrún kvað:

"Hnék-at ek af því
til hjalpar þér,
at þú værir þess
verð aldregi;
hét ek ok efndak,
er ek hinig mælta,
at ek hvívetna
hjalpa skyldak,
þá er öðlingar
arfi skiptu."
Borgný kvað:

Ær ertu, Oddrún,
ok örvita,
er þú mér af fári
flest orð of kvatt,
en ek fylgðak þér
á fjörgynju,
sem vit bræðrum tveim
of bornar værim."
Oddrún kvað:

"Man ek, hvat þú
mæltir enn um aftan,
þá er ek Gunnari
gerðak drekku;
slíks dæmi kvað-at-tu
síðan mundu
meyja verða
nema mér einni."

Þá nam at setjask
sorgmóð kona
at telja böl
af trega stórum:

"Var ek upp alin
í jöfra sal,
- flestr fagnaði -
at fira ráði;
unða ek aldri
ok eign föður
fimm vetr eina,
svá at minn faðir lifði.

Þat nam at mæla
mál ið efsta
sjá móðr konungr,
áðr hann sylti:
mik bað hann gæða
gulli rauðu
ok suðr gefa
syni Grímhildar.

En hann Brynhildi
bað hjalm geta,
hana kvað hann óskmey
verða skyldu;
kvað-a hann ina æðri
alna mundu
mey í heimi,
nema mjötuðr spillti.

Brynhildr í búri
borða rakði,
hafði hon lýði
ok lönd um sik;
jörð dúsaði
ok upphiminn,
þá er bani Fáfnis
borg of þátti.

Þá var víg vegit
völsku sverði
ok borg brotin,
sú er Brynhildr átti;
var-a langt af því
heldr válítit,
unz þær vélar
vissi allar.

Þess lét hon harðar
hefndir verða,
svá at vér öll höfum
ærnar raunir;
þat mun á hölða
hvert land fara,
er hon lét sveltask
at Sigurði.

En ek Gunnari
gatk at unna,
bauga deili,
sem Brynhildr skyldi.

Buðu þeir árla
bauga rauða
ok bræðrum mínum
bætr ósmáar;
bað hann enn við mér
bú fimmtían,
hliðfarm Grana,
ef hann hafa vildi.

En Atli kvaðsk
eigi vilja
mund aldrigi
at megi Gjúka;
þeygi vit máttum
við munum vinna,
nema ek helt höfði
við hringbrota.

Mæltu margir
mínir niðjar,
kváðusk okkr hafa
orðit bæði;
en mik Atli kvað
eigi mundu
lýti ráða
né löst gera.

En slíks skyli
synja aldri
maðr fyr annan,
þar er munúð deilir.

Sendi Atli
áru sína
um myrkvan við
mín at freista;
ok þeir kómu þar,
er þeir koma né skyldu-t,
þá er breiddum vit
blæju eina.

Buðum vit þegnum
bauga rauða,
at þeir eigi
til Atla segði,
en þeir hvatliga
heim skunduðu
ok óliga
Atla sögðu.

En þeir Guðrúnu
görla leyndu því,
at hon heldr vita
halfu skyldi.

Hlymr var at heyra
hófgullinna,
þá er í garð riðu
Gjúka arfar;
þeir ór Högna
hjarta skáru,
en i ormgarð
annan lögðu.

Var ek enn farin
einu sinni
til Geirmundar
gerva drykkju;
nam horskr konungr
hörpu sveigja,
því at hann hugði mik
til hjalpar sér
kynríkr konungr,
of koma mundu.

Nam ek at heyra
ór Hléseyju,
hvé þar af stríðum
strengir gullu;
bað ek ambáttir
búnar verða,
vilda ek fylkis
fjörvi bjarga.

Létum fljóta
far sund yfir,
unz ek alla sák
Atla garða.

Þá kom in arma
út skævandi
móðir Atla,
- hon skyli morna -,
ok Gunnari
gróf til hjarta,
svá at ek máttig-a-k
mærum bjarga.

Oft undrumk þat,
hví ek eftir mák,
linnvengis Bil,
lífi halda;
er ek ógnhvötum
unna þóttumk
sverða deili,
sem sjalfri mér.

Sattu ok hlýddir,
meðan ek sagðak þér
mörg ill of sköp
mín ok þeira;
maðr hverr lifir
at munum sínum;
nú er of genginn
grátr Oddrúnar."

I have heard it told in olden tales
How a maiden came to Morningland;
No one of all on earth above
To Heithrek's daughter help could give.

This Oddrun learned, the sister of Atli,
That sore the maiden's sickness was;
The bit-bearer forth from his stall she brought,
And the saddle laid on the steed so black.

She let the horse go o'er the level ground,
Till she reached the hall that loftily rose, (And in she went from the end of the hall;)
From the weary steed the saddle she took;
Hear now the speech that first she spake:

"What news on earth, .......
Or what has happened in Hunland now?"

A serving-maid spake:
"Here Borgny lies in bitter pain,
Thy friend, and, Oddrun, thy help would find."

Oddrun spake: 5.
"Who worked this woe for the woman thus,
Or why so sudden is Borgny sick?"

The serving-maid spake:
"Vilmund is he, the heroes' friend,
Who wrapped the woman in bedclothes warm,
(For winters five, yet her father knew not)."

Then no more they spake, methinks;
She went at the knees of the woman to sit; With magic Oddrun and mightily Oddrun
Chanted for Borgny potent charms.

At last were born a boy and girl,
Son and daughter of Hogni's slayer;
Then speech the woman so weak began,
Nor said she aught ere this she spake:

"So may the holy ones thee help,
Frigg and Freyja and favoring gods,
As thou hast saved me from sorrow now."

Oddrun spake: 9.
"I came not hither to help thee thus
Because thou ever my aid didst earn;
I fulfilled the oath that of old I swore,
That aid to all I should ever bring,
(When they shared the wealth the warriors had)."

Borgny spake: 10.
"Wild art thou, Oddrun, and witless now,
That so in hatred to me thou speakest;
I followed thee where thou didst fare,
As we had been born of brothers twain."

Oddrun spake: 11.
"I remember the evil one eve thou spakest,
When a draught I gave to Gunnar then;
Thou didst say that never such a deed
By maid was done save by me alone."

Then the sorrowing woman sat her down
To tell the grief of her troubles great.

"Happy I grew in the hero's hall
As the warriors wished, and they loved me well;
Glad I was of my father's gifts,
For winters five, while my father lived.

"These were the words the weary king,
Ere he died, spake last of all:
He bade me with red gold dowered to be,
And to Grimhild's son in the South be wedded.

"But Brynhild the helm he bade to wear,
A wish-maid bright he said she should be;
For a nobler maid would never be born
On earth, he said, if death should spare her.

"At her weaving Brynhild sat in her bower,
Lands and folk alike she had; The earth and heaven high resounded
When Fafnir's slayer the city saw.

"Then battle was fought with the foreign swords,
And the city was broken that Brynhild had;
Not long thereafter, but all too soon,
Their evil wiles full well she knew.

"Woeful for this her vengeance was,
As so we learned to our sorrow all;
In every land shall all men hear
How herself at Sigurth's side she slew.

"Love to Gunnar then I gave,
To the breaker of rings, as Brynhild might;
To Atli rings so red they offered,
And mighty gifts to my brother would give.

"Fifteen dwellings fain would he give
For me, and the burden that Grani bore;
But Atli said he would never receive
Marriage gold from Gjuki's son.

"Yet could we not our love o'ercome,
And my head I laid on the hero's shoulder;
Many there were of kinsmen mine
Who said that together us they had seen.

"Atli said that never I
Would evil plan, or ill deed do;
But none may this of another think,
Or surely speak, when love is shared.

"Soon his men did Atli send,
In the murky wood on me to spy;
Thither they came where they should not come,
Where beneath one cover close we lay.

"To the warriors ruddy rings we offered,
That nought to Atli e'er they should say; But swiftly home they hastened thence,
And eager all to Atli told.

"But close from Guthrun kept they hid
What first of all she ought to have known.
..................
..................

"Great was the clatter of gilded hoofs
When Gjuki's sons through the gateway rode;
The heart they hewed from Hogni then,
And the other they cast in the serpents' cave.

"The hero wise on his harp then smote,
..............
For help from me in his heart yet hoped
The high-born king, might come to him.

"Alone was I gone to Geirmund then,
The draught to mix and ready to make;
Sudden I heard from Hlesey clear
How in sorrow the strings of the harp resounded.

"I bade the serving-maids ready to be,
For I longed the hero's life to save;
Across the sound the boats we sailed,
Till we saw the whole of Atli's home.

"Then crawling the evil woman came,
Atli's mother— may she ever rot! And hard she bit to Gunnar's heart,
So I could not help the hero brave.

"Oft have I wondered how after this,
Serpents'-bed goddess! I still might live,
For well I loved the warrior brave,
The giver of swords, as my very self.

"Thou didst see and listen, the while I said
The mighty grief that was mine and theirs;
Each man lives as his longing wills,—
Oddrun's lament is ended now."

Ég hef heyrt sagt
í fornum sögum
hvernig mær kom
til Mornalands;
enginn gat
á allri jörðinni
veitt dóttur Heiðreks
hjálp.

Oddrún frétti það,
systir Atla,
að mærin þjáðist
af miklum kvölum;
hún leiddi úr stalli hest
með skrautbeisli
og lagði söðul
á svartan bak hans.

Hún lét hestinn fara
um sléttan moldarveg,
þar til hún kom að
hárri höll;
hún svipti söðlinum
af grönnum hestinum
og gekk inn
eftir endilöngum salnum,
og þetta voru
hennar fyrstu orð:

„Hvað er helst að frétta
hér um slóðir,
eða hvaða tíðindi berast
úr Húnalandi?“
Ambátt sagði:
„Hér liggur Borgný,
yfirkomin af verkjum,
vinkona þín, Oddrún;
reyndu hvort þú getur hjálpað.“
Oddrún sagði:

„Hvaða höfðingi hefur
unnið þetta óhæfuverk?
Hvers vegna þjáist Borgný
af svo sárum kvölum?“
Ambátt sagði:

„Vilmundur heitir
vinur haukberanna;
hann vafði meyna
í hlýja sæng
í heil fimm ár,
svo hún leyndi föður sinn því.“

Ég hygg að þær hafi
ekki rætt fleira;
hin göfuga gekk til
og settist við kné meyjarinnar;
Oddrún söng af krafti,
Oddrún söng af mætti,
beitta galdra
yfir Borgnýju.

Þá gátu stúlka og drengur
stigið á moldarveg,
þau yndislegu börn
sem hún átti með bana Högna;
þá tók til máls
mærin sem var nær dauða en lífi,
og þetta voru
hennar fyrstu orð:

„Megi hollar vættir
hjálpa þér,
Frigg og Freyja
og fleiri guðir,
eins og þú leystir mig
úr þessum þjáningum.“
Oddrún sagði:

„Ég kom þér ekki
til hjálpar af því
að þú ættir hana
nokkurn tíma skilið;
ég hét því og efndi það,
sem ég sagði þá,
að ég skyldi
hjálpa í hverri raun,
þegar höfðingjarnir
skiptu arfinum.“
Borgný sagði:

„Þú ert ær, Oddrún,
og viti þínu fjær,
þegar þú talar til mín
af svo mikilli heift,
en ég fylgdi þér
um jörðina,
eins og við værum
dætur tveggja bræðra.“
Oddrún sagði:

„Ég man hvað þú
sagðir um kvöldið,
þegar ég bjó Gunnari
drykk;
þú sagðir að slíkt
myndi aldrei síðar
henda neina mey
nema mig eina.“

Þá settist niður
sorgmædd kona
til að rekja raunir sínar
af djúpum trega:

„Ég ólst upp
í sal höfðingja,
við fögnuð flestra,
að vilja manna;
ég naut lífsins
og eigna föður míns
í aðeins fimm ár,
meðan faðir minn lifði.

Þetta voru
síðustu orðin
sem þreyttur konungurinn sagði
áður en hann dó:
hann bað að mér yrði gefið
rautt gull
og ég gift suður í lönd
syni Grímhildar.

En Brynhildi
bað hann að fá hjálm,
sagði að hún skyldi
verða valkyrja;
hann sagði að göfugri
mær myndi ekki fæðast
í heiminum,
nema örlögin spilltu því.

Brynhildur sat í skemmu
og óf borða,
hún hafði fólk
og lönd undir sér;
jörðin dundi
og himinninn yfir henni,
þegar bani Fáfnis
þaut um borgina.

Þá var bardagi háður
með suðrænu sverði
og borgin brotin
sem Brynhildur átti;
það leið ekki langur tími,
heldur örstuttur,
þar til hún komst
að öllum svikunum.

Hún lét hefndina
verða harða,
svo að við höfum öll
hlotið ærnar raunir;
það mun berast mönnum
í hverju landi,
að hún lét lífið
hjá Sigurði.

En ég tók
að elska Gunnar,
hringagjafann,
eins og Brynhildur hefði átt að gera.

Þeir buðu snemma
rauða gullhringa
og bræðrum mínum
miklar bætur;
hann bauð enn fyrir mig
fimmtán bú
og byrðina af baki Grana,
ef hann vildi þiggja.

En Atli sagðist
ekki vilja
þiggja nokkurn tíma brúðarfé
af syni Gjúka;
við gátum þó ekki
ráðið við þrá okkar,
og ég lagði höfuðið
að hringagjafanum.

Margir ættingjar mínir
tóku til máls
og sögðust hafa hitt
okkur bæði saman;
en Atli sagði að ég
myndi aldrei
hyggja á neitt skammarlegt
né fremja óhæfu.

En slíkt ætti
enginn nokkru sinni
að fullyrða um annan,
þar sem ástríðan ræður.

Atli sendi
sendimenn sína
um dimman skóg
til að njósna um mig;
og þeir komu þangað
sem þeir áttu ekki að koma,
þegar við lágum
undir sömu sæng.

Við buðum mönnunum
rauða gullhringa
fyrir að segja
Atla ekki frá,
en þeir flýttu sér
heim
og sögðu Atla frá
af illvilja.

En þeir leyndu því
alveg fyrir Guðrúnu,
þótt hún hefði fremur en aðrir
átt að fá að vita það.

Það heyrðist glumra
í gylltum hófum,
þegar erfingjar Gjúka
riðu í garðinn;
þeir skáru hjartað
úr Högna,
en lögðu hinn
í ormagarð.

Ég hafði þá farið
eitt sinn
til Geirmundar
til að búa til veislu;
hinn vitri konungur
tók að slá hörpuna,
því hann hugði að ég
myndi koma sér til hjálpar,
konungurinn
af göfugum ættum.

Ég tók að heyra
frá Hlésey
hvernig strengirnir ómuðu
af þjáningu;
ég bað ambáttirnar
að búa sig,
ég vildi bjarga
lífi konungsins.

Við létum skipið
fljóta yfir sundið,
þar til ég sá alla
garða Atla.

Þá kom sú illa
skríðandi út,
móðir Atla,
— megi hún visna —,
og gróf sig
inn að hjarta Gunnars,
svo ég gat ekki
bjargað hinum mæra.

Oft undrast ég
hvernig ég get enn,
þú Bil gullsins,
haldið lífi;
því mér fannst ég elska
hinn vígdjarfa
sverðagjafa
eins og sjálfa mig.

Þú sast og hlustaðir
meðan ég sagði þér
frá mörgum grimmum örlögum,
mínum og þeirra;
hver maður lifir
með þrá sína;
nú er lokið
gráti Oddrúnar.“