Frumheimild: „Háttatal“

What are the categories of poetic form? Three. Which? Rule, licence, prohibition. What kinds of rules govern metres? Two. Which? Regular and varied. What kinds of regular rules govern metres? Two. Which? Number and distinction. What kinds of number govern the rules of metres? Three. Which? One is the number of metres that have been devised in the poetry of the foremost poets. The second is the number of verse lines in one stanza in each metre. The third is the number of syllables placed in each verse line in each metre. What distinctions govern the rules of metres? Two. Which? Distinctions of language and distinctions of sound. What are distinctions of language? The arrangement of letters distinguishes all language, while distinctions of sound consist in making syllables long or short, hard or soft; and the arrangement of sound distinctions is what we call internal rhymes, as in the verse given here:

Here is the arrangement of letters that governs the metre and produces its rhythm. There are twelve alliterating letters in a stanza, and three are placed in each quarter. Each quarter contains two verse lines. Each verse line has six syllables. In the second verse line, the letter we call the chief stave is placed at the beginning of the line. That letter governs the alliteration. In the first verse line, that letter will be found twice at the beginnings of syllables. We call those letters supporting staves. If the chief stave is a consonant, the supporting staves must be the same letter, as here: but it is incorrect if these letters begin syllables more or fewer times than this in a quarter-stanza. If the chief stave is a vowel, the supporting staves must also be vowels, and it is more pleasing if each is a different vowel. It may also be acceptable for a vowel to occur more often at the beginning of a syllable within a quarter-stanza in pronouns or in such words used to fill out the sentence as ek, “I,” or en, “but,” er, “which,” at, “that,” í, “in,” á, “on,” of, af, “from,” and um, “about”; this is licence, however, rather than regular observance of the rules.

Another arrangement of letters accompanies the arrangement of the sound that produces metre and rhythm. In court metre this distinction must be observed so that a quarter-stanza agrees throughout in its arrangement of letters and sounds. In the first verse line, the arrangement is to be distinguished as follows: here we have jörð, fyrð. Each is one syllable, and each has a different vowel, as well as different initial letters, but the letters following the vowel are the same in both words. We call this arrangement of sound half-rhyme. In the second verse line it is as follows: here we have rofs, ofs. The vowel is the same, as are all the letters following it in both words, but the initial letters distinguish the words. These are called full rhymes. Internal rhymes in court metre must be placed so that the second rhyme in each verse line, called the answering rhyme, stands in the syllable followed by just one more syllable, while the rhyme called the initial rhyme sometimes stands at the beginning of a word, in which case we call it a beginning-rhyme, and sometimes in the middle of a word, in which case we call it a part-rhyme. This is court metre. Most carefully wrought poetry is composed in this metre. It is the foundation of all metres, as speech-runes are of other runes.

How are the rules of metres varied? In two ways. How? Through language and sounds. How is variation made through language? In two ways. How? By keeping or changing the metre. How can the forms be varied while keeping the same metre? By using kennings, reinforcement, extended kennings, true descriptions, or newly devised imagery. What are forms using kennings? As in this example: here all the terms in this stanza are expressed through kennings, while the internal rhymes, word length, and arrangement of alliterating letters follow what was written above. Kennings are divided into three kinds. The first is called a kenning, the second a double kenning, and the third an extended kenning. It is a kenning to call battle “spear-crash,” a double kenning to call the sword “the fire of spear-crash,” and an extended kenning if it goes further. An extended kenning:

What are true descriptions? As in this example: it is a true description to support a word with something true of its substance, as when wounds are called severe, because large wounds are grievous. It is also correct to say that they grow. A second true description is that the wounds grow greatly. There is now one verse line with two true descriptions. In the second verse line the edge is called strong and the warriors valiant. In the third it is said that something sharp cuts, and the shield is sturdy; in the fourth line the king is called great and his life illustrious; next, a sword is called clean and fiercely reddened, and each man is called one of the company, though it would be correct language even if he were called a man. The king is called noble. The shield was excellent and was pierced with astonishing speed. The king rejoiced, glad in his bold heart. Sixteen true descriptions have now been shown here in eight verse lines, yet they greatly embellish poetry even when they are not so painstakingly pursued.

True descriptions have three divisions. One is called true description, another reinforcement, and the third doubling. Reinforcements: here a reinforcement accompanies each true description, as when the edge is called not hard and the men exceedingly bold. “Hard edge” and “bold men” are true descriptions. It is reinforcement when another qualifying word accompanies a true description.

Where is newly devised imagery found? As in this example: it is newly devised imagery to call the sword a serpent and construct the kenning correctly, calling the scabbard its paths and the sword-belt and fittings its slough. Here the serpent’s nature is followed, in that it crawls out of its slough and towards water. The newly devised imagery is arranged here so that it goes in search of a stream of blood, where it crawls along the paths of thought, which are men’s breasts. Newly devised imagery is considered well composed when the image taken up is maintained throughout the stanza. But if a sword is called a serpent and then a fish or a wand, or is changed in some other way, people call this a monstrous mixture, and it is thought a blemish.

Court metre now has five varieties, yet it remains the same metre, regular and unchanged, and often some or all of these varieties occur in one stanza. This is correct, because kennings increase the range of words, true descriptions embellish and fill out the language, and newly devised imagery displays knowledge and skill with words.

It is a licence of metres to make syllables slow or quick, so that they extend beyond or fall short of the regular number prescribed by the rules; they may be so slow that there are five syllables in the second and fourth verse lines, as here: in this stanza all the first rhymes are beginning-rhymes, yet this metre follows the form of court metre. Now syllables will be shown that are so quick and placed so close together that the length of the line is thereby increased: here there are nine syllables in the first and third verse lines, and seven in the second and fourth. Here it is shown how many syllables at most there may be in a verse line in court metre, and from this it may be understood that eight or seven may readily be acceptable in the first and third verse lines. In this stanza all the initial

Hvað eru bragarhættir skáldskaparins? Þrennt. Hvað þá? Reglur, leyfi og bönn. Hvernig eru reglur bragarháttanna? Með tvennu móti. Hverju? Óbreyttar og breyttar. Hvernig eru óbreyttar reglur bragarháttanna? Tvíþættar. Hvernig? Þær varða fjölda og eðli. Hvað er talið í reglum bragarháttanna? Þrennt. Hvað þá? Í fyrsta lagi hversu margir bragarhættir hafa fundist í kveðskap höfuðskálda. Í öðru lagi hversu margar ljóðlínur eru í einni vísu í hverjum bragarhætti. Í þriðja lagi hversu mörg atkvæði eru í hverri ljóðlínu í hverjum bragarhætti.

Hvað greinist eftir eðli í reglum bragarháttanna? Tvennt. Hvað þá? Mál og hljóð. Hvað er málgreining? Stafaskipan greinir allt mál, en hljóðgreining felst í því að hafa atkvæði löng eða stutt, hörð eða mjúk. Þeirri hljóðskipan fylgir það sem við köllum hendingar, eins og hér er kveðið:

Hér er sú stafaskipan sem ræður bragarhættinum og skapar hrynjandina. Í vísunni eru tólf stuðlasetningarstafir, þrír í hverjum fjórðungi. Í hverjum fjórðungi eru tvær ljóðlínur. Í hverri ljóðlínu eru sex atkvæði. Í annarri ljóðlínu stendur fremst sá stafur sem við köllum höfuðstaf. Sá stafur ræður hrynjandinni. En í fyrstu ljóðlínu á þessi stafur að koma tvisvar fyrir í upphafi atkvæða. Þessa stafi köllum við stuðla. Ef höfuðstafurinn er samhljóði eiga stuðlarnir að vera sami stafur, eins og hér:

En það er rangt ef þessir stafir standa oftar eða sjaldnar en þetta í upphafi atkvæða í einum vísufjórðungi. Ef höfuðstafurinn er hins vegar sérhljóði eiga stuðlarnir líka að vera sérhljóðar, og þá er fallegra að hver þeirra sé sinn sérhljóðinn. Þá má líka sérhljóði koma oftar fyrir í upphafi orðs í fjórðungnum, í fornöfnum eða smáorðum á borð við „ég“, eða „en“, „er“, „að“, „í“, „á“, „of“, „af“, „um“. Þetta er leyfi en fylgir ekki óbreyttum reglum.

Önnur stafaskipan fylgir skipan þeirra hljóða sem skapa bragarhátt og hrynjandi. Í dróttkvæðum hætti á þeirri skipan að vera þannig háttað að ljóðlínur hvers vísufjórðungs samsvari hvor annarri í allri stafaskipan og hljómi. Í fyrri ljóðlínunni á að greina skipanina þannig:

Hér er það svona: „jörð“, „fyrð“. Á hvorum stað er eitt atkvæði, hvort með sínum sérhljóða og sínum upphafsstöfum, en sömu stafir koma á eftir sérhljóðanum í báðum orðum. Þessa hljóðskipan köllum við skothendingu. En í annarri ljóðlínu er það svona:

Hér er það svona: „rofs“, „ofs“. Sami sérhljóði er í báðum orðum og sömu stafir á eftir honum, en upphafsstafirnir greina orðin að. Þetta kallast aðalhendingar. Í dróttkvæðum hætti á að skipa hendingum þannig að síðari hendingin í hverri ljóðlínu, sem kallast viðurhending, standi í næstsíðasta atkvæðinu. Fyrri hendingin, sem kallast frumhending, stendur stundum í upphafi orðs og köllum við hana þá oddhendingu, en stundum inni í orði og köllum við hana þá hluthendingu. Þetta er dróttkvæður háttur. Undir honum er flest það ort sem vandað er til. Hann er undirstaða allra bragarhátta, líkt og málrúnir eru undirstaða annarra rúna.

Hvernig er reglum bragarháttanna breytt? Á tvo vegu. Hvernig? Með máli og hljóðum. Hvernig má breyta málinu? Á tvo vegu. Hvernig? Með því að halda sama bragarhætti eða skipta um bragarhátt. Hvernig má breyta bragarháttunum en halda þó sama hætti? Með því að nota kenningar, stuðning, reknar kenningar, sannkenningar eða nýgervingar. Hvað eru kenndir hættir? Eins og þetta:

Hér eru öll heiti í vísunni sett fram í kenningum, en hendingar, lengd ljóðlína og stuðlasetning fylgja því sem áður var ritað. Kenningar skiptast í þrennt. Fyrst eru einfaldar kenningar, síðan tvíkenningar og loks reknar kenningar. Það er einföld kenning að kalla orrustu spjótagný, tvíkenning að kalla sverðið eld spjótagnýs, en kenningin er rekin ef lengra er farið. Rekin kenning:

Hvað eru sannkenningar? Eins og þetta:

Það er sannkenning að lýsa orði með eiginleika sem á við það, eins og að kalla sárin þung, því að stór sár eru þungbær. Rétt er líka að segja að sár vaxi. Önnur sannkenning er sú að sárin vaxi mikið. Nú er komin ein ljóðlína og tvær sannkenningar. Í annarri ljóðlínu er eggin kölluð sterk og mennirnir hraustir. Í þeirri þriðju er sagt að hvasst skeri og hlífin sé traust, og í fjórðu er konungurinn kallaður mikill og líf hans dáðríkt. Næst er sverðið kallað hreint og sagt að það hafi verið roðið mjög, og einn tiltekinn nefndur úr hópi liðsmanna; þó væri rétt að segja „maður“. Konungurinn er kallaður göfugur. Skjöldurinn var vandaður og rifnaði undarlega fljótt. Konungurinn gladdist með hugrökku hjarta. Hér hafa nú verið sýndar sextán sannkenningar í átta ljóðlínum, en þær fegra þó kveðskapinn mjög þótt þeim sé ekki fylgt svo nákvæmlega.

Sannkenningar skiptast í þrennt. Ein gerðin kallast sannkenning, önnur stuðning og sú þriðja tvíriðið. Stuðningar:

Hér fylgir stuðning hverri sannkenningu, eins og þegar eggin er kölluð óhörð og mennirnir fullákafir. Það er sannkenning að segja „hörð egg“ og „ákafir menn“. Það er stuðning þegar annað lýsandi orð bætist við sannkenninguna.

Hvar eru nýgervingar? Eins og þetta:

Það eru nýgervingar að kalla sverðið orm og mynda viðeigandi kenningu um hann, kalla slíðrin götur hans og sverðsfetlinn og umgjörðina hams hans. Þar er fylgt eðli ormsins, sem skríður úr hamsi sínu og til vatns. Hér er nýgervingunni þannig háttað að hann leitar að blóðlæk þegar hann skríður um stigu hugans, það er brjóst manna. Nýgervingar þykja vel ortar þegar þeirri mynd sem tekin er upp er haldið alla vísuna á enda. En ef sverð er kallað ormur og síðan fiskur eða vöndur, eða myndinni breytt á annan hátt, kalla menn það nykrað og þykir það spilla kveðskapnum.

Nú hefur dróttkvæður háttur verið sýndur í fimm gerðum, en þó er bragarhátturinn sjálfur hinn sami, réttur og óbreyttur. Oft koma sumar þessara gerða eða allar fyrir í sömu vísu og er það rétt, því að kenningar auka orðafjöldann, sannkenningar fegra málið og fylla það, og nýgervingar sýna þekkingu og orðfimi.

Það er leyfi í bragarháttum að hafa atkvæði sein eða hröð, svo að lengd þeirra verði meiri eða minni en hin fasta atkvæðatala gerir ráð fyrir. Atkvæðin geta verið svo sein að aðeins séu fimm í annarri og fjórðu ljóðlínu, eins og hér:

Í þessari vísu eru allar fyrri hendingarnar oddhendingar, en bragarhátturinn er þó dróttkvæður. Nú skal sýna atkvæði sem eru svo hröð og standa svo þétt saman að ljóðlínan lengist af þeim sökum:

Hér eru níu atkvæði í fyrstu og þriðju ljóðlínu, en sjö í annarri og fjórðu. Hér er sýnt hversu mörg atkvæði geta mest verið í ljóðlínu undir dróttkvæðum hætti, og af því má ráða að átta eða sjö atkvæði geti vel gengið í fyrstu og þriðju ljóðlínu. Í þessari vísu eru allar frum