Frumheimild: „Gróttasöngr“

Nú eru komnar
til konungs húsa
framvísar tvær,
Fenja ok Menja;
þær ro at Fróða
Friðleifssonar
máttkar meyjar
at mani hafðar.

Þær at lúðri
leiddar váru
ok grjóts gréa
gangs of beiddu;
hét hann hvárigri
hvíld né ynði,
áðr hann heyrði
hljóm ambátta.

Þær þyt þulu
þögnhorfinnar:
"Leggjum lúðra,
léttum steinum."
Bað hann enn meyjar,
at þær mala skyldu.

Sungu ok slungu
snúðga-steini,
svá at Fróða man
flest sofnaði;
þá kvað þat Menja,
var til meldrs komin:

"Auð mölum Fróða,
mölum alsælan,
mölum fjölð féar
á feginslúðri;
siti hann á auði,
sofi hann á dúni,
vaki hann at vilja,
þá er vel malit.

Hér skyli engi
öðrum granda,
til böls búa
né til bana orka,
né höggva því
hvössu sverði,
þó at bana bróður
bundinn finni."

En hann kvað ekki
orð it fyrra:
"Sofið eigi meir
en of sal gaukar
eða lengr en svá
ljóð eitt kveðak."

"Var-at-tu, Fróði,
fullspakr of þik,
málvinr manna,
er þú man keyptir;
kaustu at afli
ok at álitum,
en at ætterni
ekki spurðir.

Harðr var Hrungnir
ok hans faðir,
þó var Þjazi
þeim öflgari;
Iði ok Aurnir,
okkrir niðjar,
bræðr bergrisa,
þeim erum bornar.

Kæmi-a Grótti
ór gréa fjalli
né sá inn harði
hallr ór jörðu,
né mæli svá
mær bergrisa,
ef vissi vit
vætr til hennar.

Vér vetr níu
várum leikur
öflgar alnar
fyr jörð neðan;
stóðu meyjar
at meginverkum,
færðum sjalfar
setberg ór stað.

Veltum grjóti
of garð risa,
svá at fold fyrir
fór skjalfandi;
svá slöngðum vit
snúðga-steini,
höfga-halli,
at halir tóku.

En vit síðan
á Svíþjóðu
framvísar tvær
í folk stigum,
beiddum björnu,
en brutum skjöldu,
gengum í gögnum
gráserkjat lið.

Steypðum stilli,
studdum annan,
veittum góðum
Gothormi lið;
var-a kyrrseta,
áðr Knúi felli.

Fram heldum því
þau misseri,
at vit at köppum
kenndar várum;
þar sorðu vit
skörpum geirum
blóð ór benjum
ok brand ruðum.

Nú erum komnar
til konungs húsa
miskunnlausar
ok at mani hafðar;
aurr etr iljar,
en ofan kulði,
drögum dolgs sjötul,
daprt er at Fróða.

Hendr skulu hvílask,
hallr standa mun,
malit hefi ek fyr mik;
mitt of leiti;
nú mun-a höndum
hvíld vel gefa,
áðr fullmalit
Fróða þykki.

Hendr skulu höndla
harðar trjónur,
vápn valdreyrug,
vaki þú, Fróði,
vaki þú, Fróði,
ef þú hlýða vill
söngum okkrum
ok sögnum fornum.

Eld sé ek brenna
fyr austan borg,
vígspjöll vaka,
þat mun viti kallaðr,
mun herr koma
hinig af bragði
ok brenna bæ
fyr buðlungi.

Mun-at þú halda
Hleiðrar stóli,
rauðum hringum
né regingrjóti;
tökum á möndli
mær, skarpara,
erum-a varmar
í valdreyra.

Mól míns föður
mær rammliga,
því at hon feigð fira
fjölmargra sá;
stukku stórar
steðr frá lúðri
járni varðar,
mölum enn framar!

Mölum enn framar!
Mun Yrsu sonr,
niðr Halfdanar,
hefna Fróða;
sá mun hennar
heitinn verða
burr ok bróðir,
vitum báðar þat."

Mólu meyjar,
megins kostuðu,
váru ungar
í jötunmóði;
skulfu skaptré,
skauzk lúðr ofan,
hraut inn höfgi
hallr sundr í tvau.

En bergrisa
brúðr orð of kvað:
"Malit höfum, Fróði,
sem munum hætta,
hafa fullstaðit
fljóð at meldri."

Now have come
to the king’s halls
two who see the future,
Fenja and Menja;
there at Frodi’s,
Fridleif’s son’s,
the mighty maidens
are held as slaves.

They were led
to the mill
and urged the grey
millstone to turn;
he promised neither
rest nor ease
before he heard
the slave women’s song.

They chanted loudly,
their silence broken:
“Let us lower the mill-boxes,
lift the stones.”
Still he told the maidens
that they must grind.

They sang and swung
the spinning stone,
until most of Frodi’s
household fell asleep;
then Menja spoke,
having come to the grinding:

“We grind wealth for Frodi,
grind him perfect happiness,
grind great riches
on the mill of joy;
may he sit upon wealth,
may he sleep upon down,
may he wake as he wishes:
then the grinding is good.

Here no one shall
harm another,
plot misfortune
or bring about death,
or strike with that
sharp sword,
even if he finds his brother’s killer
bound.”

But these were the only
words he had spoken before:
“Sleep no longer
than cuckoos above the hall,
nor longer than it takes me
to sing a single song.”

“You were not, Frodi,
wise enough for your own good,
friend and counsellor of men,
when you bought slaves;
you chose for strength
and for appearance,
but about ancestry
you asked nothing.

Mighty was Hrungnir
and his father,
yet Thjazi was
stronger than they;
Idi and Aurnir,
our kinsmen,
brothers of mountain giants:
from them we were born.

Grotti would not have come
from the grey mountain,
nor that hard
stone from the earth,
nor would a mountain giant’s maiden
grind like this,
if we two knew
nothing of it.

For nine winters
we were playmates,
reared in strength
beneath the earth;
we maidens undertook
mighty labours,
ourselves moving
mountains from their places.

We rolled rocks
across the giants’ realm,
so that the earth beneath
shook and trembled;
so we two swung
the spinning stone,
the heavy rock,
that men took it up.

Then later,
in Sweden,
we two who see the future
stepped into battle,
challenged bears
and broke shields,
marched straight through
the grey-shirted host.

We overthrew one ruler,
supported another,
gave the good
Guthorm our aid;
there was no sitting idle
before Knui fell.

We carried on like that
through those seasons,
so that we were known
as champions;
there we drew
with sharp spears
blood from wounds
and reddened the blade.

Now we have come
to the king’s halls,
unpitied
and held as slaves;
gravel gnaws our soles,
and cold bites from above;
we turn the settler of strife:
it is dreary at Frodi’s.

Hands shall rest,
the stone shall stand still;
I have ground for myself
my own share;
yet now our hands
will hardly be given rest
before enough is ground
to satisfy Frodi.

Hands shall grasp
hard spearheads,
weapons wet with slaughter;
wake, Frodi,
wake, Frodi,
if you wish to listen
to our songs
and ancient tales.

I see a fire burning
east of the stronghold;
tidings of war stir:
that will be called a beacon;
an army will come
here at once
and burn the dwelling
over the king.

You will not keep
Lejre’s throne,
rings of red gold
or the mighty millstone;
let us turn the handle,
maiden, more fiercely;
we are not warm
in the blood of the slain.

My father’s daughter
ground mightily,
for she saw the doom
of very many men;
great supports sprang
from the mill-box,
bound with iron:
let us grind on!

Let us grind on!
Yrsa’s son,
Halfdan’s descendant,
will avenge Frodi;
he will be called
both her
son and brother:
we both know that.”

The maidens ground,
put forth their strength;
the young women were
in a giant’s fury;
the frame timbers shook,
the mill-box dropped down,
the heavy stone
split apart in two.

Then the mountain giant’s
bride spoke these words:
“We have ground, Frodi,
so now we shall stop;
the women have stood long enough
at the grinding.”

Nú eru komnar
heim til konungs
tvær framsýnar konur,
Fenja og Menja;
þessar sterku stúlkur
eru hafðar að ambáttum
hjá Fróða
Friðleifssyni.

Þær voru leiddar
að kvörninni
og komu kvarnarsteinunum
af stað;
hann hét hvorugri
hvíld né næði,
áður en hann heyrði
raddir ambáttanna.

Þær kváðu hátt
og rufu þögnina:
„Leggjum kvörnina niður,
léttum á steinunum.“
Hann bað stúlkurnar enn
að halda áfram að mala.

Þær sungu og sneru
kvarnarsteininum ört,
svo að flest hjú Fróða
sofnuðu;
þá sagði Menja,
sem var tekin að mala:

„Við mölum Fróða auð,
mölum honum fulla sælu,
mölum honum mikið fé
á gleðikvörninni;
megi hann sitja á auði,
sofa á dúni,
vaka að vild,
þá er vel malað.

Hér skal enginn
vinna öðrum mein,
brugga honum böl
né ráða honum bana,
né höggva með
hvössu sverði,
þótt hann finni bróðurbana sinn
bundinn.“

En hans fyrstu orð
voru aðeins þessi:
„Sofið ekki lengur
en gaukarnir yfir salnum,
eða lengur en þann tíma
sem tekur mig að kveða eitt ljóð.“

„Þú varst ekki, Fróði,
nógu hygginn í eigin þágu,
þú vinur mannanna,
þegar þú keyptir ambáttirnar;
þú valdir eftir afli
og útliti,
en spurðir ekkert
um ættir okkar.

Hrungnir var harður í horn að taka
og faðir hans líka,
þó var Þjazi
þeim öflugri;
Iði og Aurnir,
ættmenn okkar,
eru bræður bergrisa;
frá þeim erum við komnar.

Grotti hefði ekki komið
úr gráu fjallinu,
né þessi harði
steinn úr jörðu,
né myndi dóttir bergrisa
mala af slíku afli,
ef við tvær værum ekki
neitt skyldar kvörninni.

Í níu vetur
vorum við leikfélagar,
ólumst upp sterkar
undir jörðinni;
við stúlkurnar
unnum þrekvirki,
færðum sjálfar
heila kletta úr stað.

Við veltum björgum
um garð risanna,
svo að jörðin
skalf undan þeim;
við tvær þeyttum þannig
kvarnarsteininum,
þessum þunga steini,
að menn náðu honum.

Síðan gengum við tvær
í Svíþjóð,
framsýnar konur,
fram til bardaga,
veiddum birni
og brutum skildi,
ruðumst í gegnum her
í gráum brynjum.

Við steyptum einum konungi,
studdum annan,
veittum hinum góða
Guttormi lið;
við sátum ekki auðum höndum
fyrr en Knúi féll.

Því héldum við áfram
þau misseri,
svo að við urðum
þekktar fyrir hreysti;
þar létum við
með beittum spjótum
blóð streyma úr sárum
og roðuðum sverðin.

Nú erum við komnar
heim til konungs,
án þess að hljóta miskunn,
og hafðar að ambáttum;
leðjan nagar iljarnar,
en kuldinn bítur okkur að ofan;
við snúum kvörninni sem stillir ófrið,
dapurlegt er hjá Fróða.

Hendurnar skulu hvílast,
steinninn skal standa kyrr,
ég hef malað
minn skerf;
en nú mun höndunum
vart veitast góð hvíld,
fyrr en Fróða þykir
nóg malað.

Hendurnar skulu grípa
um hörð sköft,
vopn blóðug af föllnum mönnum;
vaknaðu, Fróði,
vaknaðu, Fróði,
ef þú vilt hlusta
á söngva okkar
og fornar sagnir.

Ég sé eld brenna
fyrir austan borgina,
boð um bardaga berast,
það mun kallast varðeldur;
her mun koma
hingað á svipstundu
og brenna bæinn
yfir konunginum.

Þú munt ekki halda
hásætinu í Hleiðru,
rauðgullshringunum
né hinum máttuga steini;
tökum fastar á kvarnarásnum,
stúlka,
okkur er ekki hlýtt
í blóði hinna föllnu.

Dóttir föður míns
malaði af miklu afli,
því að hún sá
feigð fjölda manna;
stórir stoðstólpar
stukku frá kvörninni,
járni slegnir;
mölum enn meira!

Mölum enn meira!
Sonur Yrsu,
aflekomandi Hálfdanar,
mun hefna Fróða;
hann mun verða
kallaður bæði
sonur hennar og bróðir,
það vitum við báðar.“

Stúlkurnar möluðu,
beittu öllum kröftum,
ungar voru þær
í jötunheift;
trégrindin skalf,
kvarnarstæðið hrundi,
þungur steinninn
hrökk sundur í tvennt.

Þá tók kona
af bergrisaætt til máls:
„Við höfum malað, Fróði,
svo að nú munum við hætta;
konurnar hafa staðið
nógu lengi við kvörnina.“